Αφιερώνεται στον σύριο καθηγητή μου της αραμαϊκής/συριακής Θωμά Κασούκα, στον αέρα και την πέτρα τής μεσανατολικής διαθήκης στη μητρική αγκαλιά ενός Σώματος που εξαχνώθηκε ܣܘܪܝܝܐ ܐܦܪܝܡ - Εφραίμ ο Σύρος Ο Εφραίμ ο Σύρος ζει τον 4ο μ.Χ αιώνα. Με άλλα λόγια, στον χρυσό αιώνα των θεολογικών γραμμάτων και της επιχειρούμενης ελληνοχριστιανικής σύνθεσης. Γενέθλια πόλη του η Νίσιβις, πολιτικό και εμπορικό κέντρο της Βορειοανατολικής Μεσοποταμίας, όπου φιλοξενούνται αραμαίοι, άραβες, εβραίοι#, πέρσες, έλληνες και όπου εξακολουθούν τον 4ο μ.Χ. αιώνα να λατρεύονται αραμαϊκές ζευγαρωτές θεότητες φοινικικής καταγωγής (οι βααλίμ των εβδομήκοντα, δηλαδή οι Κύριοι, οι Ιδιοκτήτες, οι Σύζυγοι κατά μετάφραση) καθώς και βαβυλωνιακές θεότητες. Άνετα θα μπορούσε κανείς να κάνει λόγο για μια de facto δίγλωσση κοινωνία, ελληνόφωνη και αραμαιόφωνη, εντός της οποίας έδρασε ο Εφραίμ. Ο Εφραίμ ανήκει στην αραμαϊκή# κοινότητα της πόλης και γεννιέται στην πρώτη δεκαετία του 300 μ.Χ (γύρω στο 306). Είναι ο αιώνας όπου η χριστιανική κοινότητα, μετά από ασυμβίβαστη και περιθωριακή πορεία τριών αιώνων, θα κουραστεί, θα υποκύψει και θα μπει στην αδιέξοδη και εκφυλιστική περιπέτεια να χαρακτηρισθεί επίσημη κρατική θρησκεία (!). Περιπέτεια απ’ την οποία δεν ανένηψε ποτέ. Ο αντιπαύλειος συσχηματισμός με «τας αρχάς και τας εξουσίας» είχε, πια, μπει σε κίνηση, με όλες τις δυνατές δικαιολογίες που θα μπορούσε κανείς να εφεύρει. Μάλιστα, διατρέχοντας με γρήγορη ματιά το πεδίο της ιστορικής πορείας της εκκλησίας, ο ιστορικός θα μπορούσε εύκολα να πει, πως η εκκλησία με την κίνησή της αυτή αντέστρεψε, ολωσδιόλου ακούσια και αναπάντεχα, τη φύση της περιθωριακότητάς της : κατέστη μονίμως περιθωριακή και μειοψηφική εκ των ένδον (Μεγ. Αθανάσιος, Μεγ.Βασίλειος, Ιω.Χρυσόστομος, Γρηγόριος Θεολόγος, Μάξιμος Ομολογητής, Γρηγόριος Παλαμάς κ.α.), αντί της περιθωριακότητας, έναντι των φορέων της έξωθεν και κρατικής εξουσίας, που βίωνε μέχρι τότε. Η αντίδραση μέρους του χριστεπώνυμου πληρώματος, στην εκκοσμικευμένη αυτή στάση τού κρατικοποιημένου και ως εκ τούτου, κατά φυσική συνέπεια, ιδεολογικοποιημένου χριστιανισμού, είναι η φυγή προς την έρημο και η ασυμβίβαστη - αρχικά - ασκητική εμβίωση του χριστιανικού μηνύματος. Ο Εφραίμ αναπτύσσεται στο ασκητικό περιβάλλον του επισκόπου Νισίβεως Ιάκωβου, χειροτονείται διάκονος και ζει μεταξύ Νισίβεως και Έδεσσας. Εγκολπώνεται ασκητικές και ερημιτικές πρακτικές, όμως δεν εγκαταλείπει τον κοινωνικό βίο εντός των πλαισίων της πόλης. Η εγκόλπωση αυτή ασκητικών ιδανικών είναι έκδηλη στα συγγράματά του που έχουν διδακτικό, κηρυγματικό ή ερμηνευτικό περιεχόμενο. Το οικογενειακό του περιβάλλον μοιάζει να είναι θρησκευτικό, εξ όσων αφήνεται να διαφανούν μέσα από το υμνογραφικό του έργο, ενώ ορισμένοι υποστηρίζουν πως ο πατέρας του ήταν εθνικός (ειδωλολάτρης) ιερέας. Ο Ιάκωβος, που το όνομά του παρουσιάζεται μεταξύ όσων υπέγραψαν την πρώτη οικουμενική σύνοδο της Νίκαιας (325 μ.Χ), τον κατέστησε διδάσκαλο της τοπικής χριστιανικής κοινότητας και ο Εφραίμ αποδύθηκε, έκτοτε, στο έργο οικοδομής των πιστών. Το όνομά του συνδέεται με τη σχολή της Νισίβεως, της οποίας θεωρείται ιδρυτής. Το περιβάλλον της Νισίβεως φιλοξενεί, κατά βάση, την αραμαϊκή γλώσσα και διαλέκτους της. Ο Εφραίμ κινείται σ’έναν χώρο, τον συριακό, όπου έχουν δράσει γνωστικοί χριστιανοί, όπως ο Βαρδεσάνης# κι ο Αρμόνιος (εξελληνισμένα ονόματα). Φυσικά, ο χώρος αυτός δεν αποφεύγει να δεχθεί την επιρροή των βαβυλωνιακών/μεσανατολικών δυαρχικών θεωριών του Μάνη κι ο Εφραίμ δεν διστάζει να ασκήσει πολεμική εναντίον των θέσεων του τελευταίου, ενώ, παράλληλα, δεν διστάζει να εκμεταλλευθεί την ποιητική παράδοση που είχαν κληροδοτήσει ο Βαρδεσάνης (κατά μετάφραση, γιός του Νταϊσάν. Δηλαδή, του παραπόταμου του Ευφράτη, Νταϊσάν, = Σκιρτού.) και ο (υποτιθέμενος ;) γιός του Αρμόνιος, οι οποίοι είχαν γνωστικές αποκλίσεις. Σύμφωνα δε με μαρτυρία του Σωζομενού (Εκκλησ. Ιστ. Γ΄16), ο Αρμόνιος, έξοχος ποιητής που άσκησε επιρροή στα ποιητικά πράγματα της περιοχής, μυείται στην ποίηση στην Αθήνα σε βαθμό που να εισαγάγει τα ελληνικά ποιητικά μέτρα στην συριακή ποίηση και ο Εφραίμ χρησιμοποιεί σε μεγάλο βαθμό τα στιχουργικά του μέτρα. Άμεσος πνευματικός πρόγονος του Εφραίμ θεωρείται ο Αφρα’χάτ (εξελληνισμένο Αφραάτης), ο οποίος δέχθηκε, εν μέρει τουλάχιστον, γνωστικές επιρροές από τον γνωστικισμό του Ουαλεντίνου και ενσωμάτωσε ιουδαϊκές αντιλήψεις στο έργο του, αλλά θεμελίωσε δυναμικά τη συριακή γραμματεία, έτσι ώστε να μεγαλουργήσει στο έδαφός της, αργότερα, ο ποιητής Αγ.Εφραίμ. Δεν θα πρέπει όμως να παραγνωρίσουμε την βαθύτατη επιρροή των ελληνικών γραμμάτων, που κάποτε αποτελούν κυριολεκτικά το στήριγμα, για να βασίσει πάνω τους το έργο του ο Εφραίμ. Φερ’ειπείν, βλέπουμε χρήση των εικόνων που μάς δίνουν οι Ωδές Σολομώντος να επιστρατεύονται στο έργο του Εφραίμ, ο οποίος θεωρείται από κάποιους πρώτος υπομνηματιστής τους και παράλληλα τη χρήση της ελληνικής «αρμονίας του μέλους», που είχε φέρει ο Βαρδεσάνης, για στη συγγραφή ύμνων ορθόδοξης διδασκαλίας εκ μέρους του Εφραίμ. Από την άλλη πλευρά, ωστόσο, δεν θα έβρισκε σημαντικά ερείσματα ο ερευνητής, ώστε να υποστηρίξει την καίρια θεολογική συμβολή του Εφραίμ του Σύρου, στις τεραστίων διαστάσεων θεολογικές περιπέτειες του 4ου αιώνα. Η συγγραφική παραγωγή τού Εφραίμ, εμφανίζει μια μάλλον έμμεση και περιφερειακή σχέση με το μακράς πνοής εγχείρημα των Καππαδοκών πατέρων, αλλά και την μείζονα αλεξανδρινή θεολογική συμβολή του Μεγ. Αθανασίου, που αποτελούν τη θεολογική πρωτοπορία τής εποχής. Ο Εφραίμ, μετά την κατάληψη της Νισίβεως από τους Πέρσες, εγκαθίσταται στην Έδεσσα, διακονεί στην τοπική εκκλησία και συνεχίζει το διδασκαλικό του έργο στην κατηχητική σχολή της πόλεως, που πήρε το όνομα «Σχολή των Περσών». Μάλιστα, εκτός από την ίδρυση, εκ μέρους του, θεολογικής σχολής, οργανώνει και γυναικεία χορωδία που άδει τους ύμνους του. Η σημαντική παρατήρηση που θα πρέπει να κάνουμε εδώ είναι πως πάρα πολύ συχνά συναντούμε τη μαρτυρία, στο διάβα της εκκλησιαστικής ιστορίας, ότι μεγάλες ομάδες ανθρώπων κλίνουν προς το ένα ή το άλλο δόγμα επηρεαζόμενοι από την…Ομορφιά ! Η ποιητική σύνθεση και η αρμονία του μέλους παίζουν τον καθοριστικό παράγοντα για να μορφωθεί ένα σύστημα αξιών ή μια ιδεολογία ή μια φιλοσοφική προτίμηση, τόσο στα υποκείμενα όσο και σε μεγάλες κοινότητες. Η ομορφιά ως ελκυστής και διαμορφωτής υπαρκτικών στάσεων ! Ο Εφραίμ λειτούργησε κατεξοχήν στο κλίμα αυτό (δες Θεοδωρήτου, Εκκλησιαστική Ιστορία, 4,26). Η παράδοση θέλει να αρνείται την πρόταση ανάληψης της επισκοπικής διακονίας και να παραμένει διάκονος. Η κοίμησή του λαμβάνει χώρα στις 9 Ιουνίου του 373#, σύμφωνα με τις περισσότερες και πλέον αποδεκτές μαρτυρίες, διακονώντας τους πληγέντες και τα θύματα τής πανώλης που είχε ξεσπάσει στο μεταξύ. ܟܬܝܒܬܐ - Συγγραφή Η συγγραφική παραγωγή του Εφραίμ είναι ευρύτατη και σημαδεύει καίρια τη συριακή/αραμαϊκή λόγια παράδοση μέχρι και τον έβδομο αιώνα.Έκτοτε, η επιρροή της μειώνεται αισθητά μέχρι που σχεδόν εξαφανίζεται, με την δυναμική είσοδο των αράβων και της αραβικής γλώσσας, τόσο στον συριακό χώρο όσο και στο χώρο της μέσης ανατολής και ευρύτερα - μια γλωσσική-πολιτισμική «αντεκδίκηση», θα χαριτολογούσε κανείς, για την αντίστοιχη αραμαϊκή σθεναρή επικράτηση, επί του κοινού σημιτικού στοιχείου, για μεγάλο χρονικό διάστημα. Στον ελληνικό χώρο, αντίθετα με την κατάστασή που επικράτησε στην ίδια του την πατρίδα, το έργο του Εφραίμ αποτέλεσε σταθερή αξία και αναφορά, ειδικά στις μοναστικές κοινότητες και λιγότερο στον ευρύτερο εκκλησιαστικό χώρο. Παρεκβατικά, ωστόσο, θέλω να παρατηρήσω πως αυτό δεν αρκεί για να αθωώσει, κατά τη γνώμη μου, την απαράδεκτη, αμαθή, απαξιωτική, αυτιστική και, ως εκ τούτου, επηρμένη και συμπλεγματική αδιαφορία και στάση της ελληνικής διανόησης για τέτοιου είδους κείμενα, αλλά και γενικότερα για την συγγραφική μαρτυρία τής πατερικής γραμματείας, τουλάχιστον από τον 16ο αιώνα και ύστερα και, ειδικότερα, την ολότελα επαρχιωτική, περιφερειακή και τεταρτοκοσμική στάση της κατά τους δύο τελευταίους αιώνες. Εννοώ, πως είναι αυτονόητο και φυσικό για τον ευρωπαίο λογοτέχνη, ακριβώς κατά την αντίστοιχη χρονική περίοδο στη Δύση, ξεκινώντας από τον Ραμπελέ και φτάνοντας μέχρι τον Έλιοτ, δηλαδή κατά τους 15ο-20ο αιώνες, να διαλέγεται και να τελεί σε αναφορά με την πνευματική παράδοση του δυτικού χριστιανισμού, όπως, με μιαν ολωσδιόλου απλή και επιφανειακή ματιά, μπορεί να φανεί από την εμπλοκή του Αγ. Ιωάννη του Σταυρού ή της Αγ. Θηρεσίας της Άβιλα, για να περιορισθώ σε δύο χτυπητά παραδείγματα, στην δυτική λογοτεχνική και ποιητική παράδοση. Παράδοση την οποία κρίνει, σε κάποια στιγμή, πως οφείλει να γνωρίζει και να ενσωματώσει, ίσως ακόμη, στο έργο του, ο δυστυχής και θλιβερός μιμητής έλλην λογοτέχνης (δευτεροκλασάτος, πάντα, στη γόνιμη λογοτεχνική ενσωμάτωση των φυσικών παρακαταθηκών που διαθέτει ο δυτικοευρωπαίος ομόλογός του), αλλά που, από την άλλη μεριά, παρουσιάζει ενοχλητική, κάποτε, άγνοια και υπνώττουσα αδιαφορία ή περιγελαστικό μειδίαμα για εκείνα που ο Πίνδαρος χαρακτήριζε επιχώρια. Μαθημένος να αγοράζει γρήγορα, φτηνά και στο πεζοδρόμιο ό,τι κυκλοφορεί στην ευρωπαϊκή, κυριότατα, αγορά, δεν διανοείται καν πως έχει τη στοιχειώδη υποχρέωση να διεξέλθει, μέσες-άκρες έστω, σύνολη την πνευματική παρακαταθήκη της χώρας του, αλλά και της γειτονιάς του. Επιστρέφοντας στην αρχή αυτής της παρέκβασης, επισημαίνω πως, φυσικά, η ίδια μομφή, για να είμαστε δίκαιοι, θα μπορούσε με περισσή ευκολία να επιρριφθεί εξίσου και στην αντίθετη πλευρά, εκείνη του εκκλησιαστικού/θεολογικού χώρου, ο οποίος εμμένοντας αυτάρεσκα και αυτοϊκανοποιούμενος, κατά το βολικό κληροδότημα του Αυνάν της Γενέσεως#, σε μιαν ιδιότυπη και μονόφθαλμη κατοχή της αλήθειας, αγνοεί επιδεικτικά, με άλλοθι και συγκάλυψη της στάσης του αναχωρητικές φανφάρες, την πνευματική λογοτεχνική και ποιητική παράδοση και τους έγκοπους άθλους που έχει επιτελέσει η…θύραθεν (!) κατ’αυτόν «πνευματικότητα»#. Επανέρχομαι. Ο Αγ. Εφραίμ είναι κυρίως ερμηνευτής και εξηγητής. Ωστόσο, αυτή η δια του έργου του τυπολογική, πολύ λιγότερο αλληγορική, ή άλλοτε ιστορικοερμηνευτική του προσπάθεια, να κοινωνήσει τη μετοχή του στη Ζωή, διαπερνάται από τη συγκίνηση δια τής παντοκρατορίας τής Ποιήσεως. Έτσι, υπό την ιδιότητα αυτή μετοικεί (μιλώ συμβατικά) στο χώρο της Τέχνης. Αυτοδικαίως. Και αυτό μας ενδιαφέρει εδώ. Το έργο του διαιρείται τυπικά σε δύο κατηγορίες. Από τη μιά, περιλαμβάνονται έργα υπό την κατηγορία των ύμνων ( ܡܕܪܫܐ ) (ας την ονομάσουμε άμεση Ποίηση), όπως «Εις την γέννησιν του Κυρίου», «Εις το Πάσχα», «Εις τον παράδεισον» κλπ, και από την άλλη, περιλαμβάνονται έργα υπό την κατηγορία των λόγων ( ܡܐܡܪܐ ) (ας την ονομάσουμε έμμεση Ποίηση. Για το είδος αυτό της έμμεσης ποίησης, που καλύπτεται κάτω από τον όρο ομιλίες, λόγοι ή πεζός λόγος, ας φανταστούμε κάτι πολύ μακράν έως άσχετο με ό,τι αντιπροσωπεύει η πεζογραφία των Δημήτρη Χατζή ή Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, όπως εγώ, τουλάχιστον, αντιλαμβάνομαι την εγγενή ποιητικότητα του γονιδιακού τους υλικού και το ιερώς ανατριχιαστικό δέος που προκαλεί, το οποίο, όμως, έχει ως κοινό στοιχείο με τον Εφραίμ, την ποιητική θέαση του κόσμου.), όπως «Περί μετανοίας», «Περί πάθους», «Υπόμνημα εις την Γένεσιν και την Έξοδον» κλπ. Σημειώνω πως οι ύμνοι προορίζονται να τραγουδηθούν, έτσι ώστε η μουσική, η μελοποίησή τους, να δημιουργεί μια συμφυία με το καθαυτό ποιητικό κείμενο. Είναι κάτι που φέρνει στο νου την αρχαία ελληνική μελική ποίηση και όχι μόνο. Ωστόσο, το σημαντικό, που μας ενδιαφέρει εδώ, είναι πως και στις δύο κατηγορίες το περιεχόμενο προβάλλεται υπό αυστηρή ποιητική μορφή, η οποία στη μια περίπτωση προσαρτά, για να εκφραστεί, περισσότερα από πενήντα μετρικά σχήματα (!) (η σημιτική παράδοση έχει να επιδείξει πολύ περισσότερα καθώς και τεράστια ποικιλία αποχρώσεων) και αντλεί υλικό, χωρίς ίχνος δισταγμού, από τη φιλοσοφία, άλλες θρησκευτικές παραδόσεις και κυρίως τη λαϊκή παράδοση, ενώ στην άλλη υιοθετεί επτασύλλαβα στροφικά δίστιχα. Μάλιστα, στην ελληνική μεταφορά αυτών των δημιουργιών, γίνεται σαφώς αναφορά σε «Λόγο επτασύλλαβο» ή «Λόγο τετρασύλλαβο» (η έκδοση Assemani, Sancti Patris nostri Ephraem Syri Opera omnia quae exstant graece, latine, syriace, in sex tomos distribunta, Roma 1732-1743, παραθέτει χαρακτηριστικά αυτήν την ποιητική ορολογία). Ενημερωτικά, αλλά και αρκούντως ενδεικτικά, παραθέτω τις θεματικές κάποιων έργων του : «Κατά Ιουλιανού» (4 ύμνοι), «Ποιήματα της Νισίβεως» (μια ποιητική ιστοριογραφία 77 ύμνων, εκ των οποίων απωλέσθηκαν 8, που αντιστοιχία της θα μπορούσε, πρόχειρα, κανείς να εντοπίσει στο «Χρονικόν του Μωρέος»), «Κατά αιρέσεων» (56 ύμνοι), «Προς ερευνώντας» (ύμνοι 87, μια επίθεση στην ελληνική φιλοσοφία). Το αντιποιητικό του θέματος, όπως βλέπουμε, δεν εμποδίζει την Ποίηση να διεκδικήσει Lebensraum (ζωτικό χώρο), δείχνει να μας επισημαίνει ο ποιητής Αγ. Εφραίμ. Νομίζω πως αναδύεται αβίαστα η διαπίστωση : ο Εφραίμ ο Σύρος αποτελεί το μεγαλύτερο κεφάλαιο, τουλάχιστον στην εκκλησιαστική Ποίηση, πριν το μέγα ελληνικό θαύμα Ρωμανού του Μελωδού (που καταγόταν, σημειωτέον, από την Έμεσα της Συρίας). Στην εκκλησιαστική Ποίηση, που οφειλές τής αναγνωρίζει η «θύραθεν» Ποίηση - αν μπορεί ποτέ να υπάρξει κάτι τέτοιο, που να δικαιολογεί αυτούς τους ακαλαίσθητους και μανιχαϊστικούς διαχωρισμούς. Ο δρόμος που πορεύεται ο Ρωμανός είναι εμφανώς άλλος, ακόμη και στα δομικά χαρακτηριστικά της ποιήσεώς του, από εκείνον του Εφραίμ. Ωστόσο, θα ήταν εύλογος ο συμπερασμός, πως ο Εφραίμ λειτούργησε ως σημαντικό προωθητικό εργαλείο για τα ριψοκίνδυνα ποιητικά στοιχήματα, που έθεσε εις εαυτόν ο Ρωμανός και για τη δόμηση του ποιητικού έργου των Κοντακίων του#. Οι θεματικές, ενίοτε, συγγένειες, ενισχύουν αυτή τη θέση. Και αρχίζει, μ’αυτόν τον τρόπο, να αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον η θέαση αυτής της ποιητικής αλυσίδας, αν αναλογισθούμε πως η σύγχρονη ελληνική ποίηση, είναι υποχρεωμένη να αναγνωρίσει μεγάλες οφειλές στους…ελληνοσύρους θεράποντές της, καθώς είναι ευκόλως ορατές στο «Άξιον Εστί» του Ελύτη# οι άμεσες «λογοκλοπές» από το έργο του Ρωμανού και εν γένει την εκκλησιαστική υμνογραφία και ποίηση, με αναδημιουργικό, φυσικά, χαρακτήρα. Οι μεταφράσεις που πρόλαβε να δεχθεί το έργο του, εκτείνονται σ’έναν πολύ μεγάλο γεωγραφικό χώρο. Η τεράστια διάδοση του έργου του, φιλοξενεί μεταφράσεις κυρίως στην ελληνική, και λατινική, κοπτική, αραβική, γεωργιανή, αιθιοπική, σλαβική, αρμενική κ.α, και συμπληρωματικά αναφέρω πως το υμνογραφικό έργο του Αγ. Εφραίμ, καλύπτει πάνω από τετρακόσιους ύμνους, δεδομένου ότι ένα μεγάλο μέρος της ποιητικής του παραγωγής είναι χαμένο. Είναι, μάλιστα, ενδεικτικό πως ο Σωζομενός του αποδίδει τη συγγραφή τριών εκατομμυρίων στίχων ! Στο σημείο αυτό, αξίζει, νομίζω, η παρατήρηση ότι δια του έξαλλου παραδείγματος τού Εφραίμ να επιχειρήσει ποιητική επέλαση# επί κάθε μορφής λόγου και λογοτεχνικού είδους (ομιλίες, κηρύγματα, αντιρρητικά έργα κ.α.), κάτι ανεπανάληπτο, νομίζω, στην πατερική γραμματεία, και να τα προσαρτίσει στην επικράτεια της Ποίησης, έχουμε ένα φαινόμενο, που σίγουρα μπορεί να σχολιάσει τη σύγχρονη λογοτεχνική πραγματικότητα και να διαλεχθεί μαζί της, και εννοώ την κλίση τής λογοτεχνικής ζυγαριάς, τα τελευταία 30 χρόνια, υπέρ του μυθιστορήματος και κάθε είδους πεζού λόγου εις βάρος της Ποιήσεως, μέχρι του σημείου τής επιδεικτικής και αλαζονικής απαξίωσης τής Ποίησης και της περιθωριοποίησής της, με την υφέρπουσα και ανομολόγητη κατηγορία τής γραφικότητας ή, την άλλην εκφρασμένη, τού ονειροπολήματος. Θα χαρακτήριζα την πραγματικότητα αυτή, κατανοητή ανθρωπολογική μετατόπιση και, δυστυχώς, αντιρεαλιστική, άκρως ουτοπική και βαθιά φαντασιώδη. Μια επικίνδυνη μείωση των αξιώσεων τής κοινωνίας από τον ίδιο τον εαυτό της., που είναι σαν να πετά θεμελιώδη εργαλεία Ζωής από το παράθυρο, αυταπατώμενη πως στις ανθρώπινες κατοικίες δεν χρειάζεται ο αέρας ως οργανικό στοιχείο του Οίκου (!) (έκτυπο παράδειγμα, η δόμηση και τα δομικά υλικά των πόλεων στις σύγχρονες κοινωνίες), παρά μόνο το γεώδες υλικό ως ο πλίνθος και το τούβλο και σμικρύνοντας, απελπιστικά, τον ορίζοντα θέασης και βίωσης του γεγονότος του Υπάρχειν εν κόσμω, στα όρια του βηματισμού και της μανιχαϊστικής έκφρασης εύληπτων νοημάτων. Λες και το απορείν παύει να υπάρχει μπροστά στο ίδιο, απλά, κρυπτικό φαινόμενο της θάλασσας. Ας μου επιτραπεί, ωστόσο, να κρίνω πως η Ποίηση εκδικείται. Και σε κοινωνίες εκφρασμένα αντιποιητικές, ο αυτοχειριασμός τους αποτελεί αναμενόμενη και λυπηρή κατάληξη. Εκείνη του φάλτσου ήχου επικοινωνίας, ομιλίας μεταξύ ανθρώπου και κόσμου… Το σημαντικό λογοτεχνικά, αλλά θα τολμούσα να πω, ανθρωπολογικά και οντολογικά, είναι η εμμονή του Αγ. Εφραίμ να ενδύσει ό,τι θεωρεί ως θεολογική, ανθρωπολογική ή κοσμολογική αλήθεια, εποχούμενος στο όχημα αποκαλυπτικής φανέρωσης της ζωής που λέγεται Ποίηση. Η αλήθεια καταφεύγει στον Οίκο της Ποίησης, όπου βρίσκει πρόσφορη στέγη (και σπεύδω να επισημάνω πως όποια πολυσημία έχει για εμάς η έννοια Λόγος, ίδια πολυσημία έχει για τους σημιτικούς λαούς και τις σημιτικές γλώσσες, ακολούθως, η έννοια Οίκος). Αν το ζητούμενο είναι η επάνοδος «εις το αρχαίον κάλλος» και η υπαρκτική ολοκλήρωση του ανθρώπου, η πορεία - κατά τη θεολογία - από το κατ’εικόνα στο καθ’ομοίωσιν, τότε υποδεικνύεται, σαφώς, με την φιλοποιητική αυτή «εμμονή» του Εφραίμ, πως η επάνοδος αυτή συστρατεύει οργανικά, στο ριψοκίνδυνο αυτό άθλημα, το ρυθμό, το μέτρο, τη ισοσυλλαβία, τη στροφή, για να οικοδομηθεί ό,τι θα μπορούσε κανείς να αποκαλέσει Εαυτός. Μάλιστα, δεν θα διστάσω να ισχυρισθώ πως αυτά δεν συνιστούν μέσα μόνο για την επίτευξη του όποιου σκοπού (θεολογικού, φιλοσοφικού, αισθητικού κλπ), δηλαδή δεν αποτελούν βοηθήματα μιας τελεολογίας, που σε κάποια χρονική στιγμή τα εγκαταλείπει αδιάφορα ή με ευγνωμοσύνη, όταν ο στόχος έχει επιτευχθεί, αλλά συνιστούν τρόπο υπάρξεως του ανθρώπου και προσλήψεως του Όντος ή μετοχής του σ’Αυτό. Άλλωστε, δεν είναι νομίζω τυχαίο, πως η σοφία της σημιτικής ποιητικής παραδόσεως αποκαλεί τον στίχο ή την στροφή Οίκο ( بيت , ܒܝܬܐ ).Υπερτερώντας, θεωρώ, εννοιολογικά, για να μην πω και…φιλοσοφικά, έναντι τής ελληνικής ποιητικής ονοματολογίας, η σημιτική ποιητική παράδοση, καταφανώς, δηλώνει πως κάτι κατοικεί στο πεδίο της Ποιήσεως και υπερακοντίζοντας, εδώ, τη γνωστότατη αλλά και βαθύτατης οντολογικής σημασίας απόφανση του Hölderlin, πως ο άνθρωπος οικεί ποιητικά τον κόσμο, θα έλεγα πως αυτό που δηλώνει είναι, ότι ο Θεός οικεί ποιητικά το είναι του και, συνεπαγωγικά, τη Δημιουργία. Άλλωστε, εδώ θα μπορούσε να εντοπισθεί μια λογική θεμελίωση, τόσο του λόγου υπάρξεως και λειτουργίας της Ποιήσεως όσο και του θεολογικού-φιλοσοφικού λόγου, περί αναγωγής από το κατ’εικόνα στο καθ’ομοίωση. Υπ’αυτή την έννοια, δεν διακρίνω διαφορές στον Εφραίμ, τουλάχιστον ειδολογικές ή στις προθέσεις, από τη στάση των Προσωκρατικών, φερ’ειπείν, να εγκιβωτίσουν τη φιλοσοφική και οντολογική αλήθεια στην Κιβωτό της Ποίησης, ή, ακόμη, από την Ομηρική προσπάθεια να αρθρωθεί η θεολογική μα και ιστορική (ή υπεριστορική αν προτιμάται) αλήθεια, δια των οπλικών συστημάτων του Ποιητικού Λόγου. Και στα σημεία αυτά είναι που θα μπορούσε να εντοπίσει κανείς ασυνείδητες ή υποσυνείδητες συγγένειες και θεάσεις. ܙܡܪ - Άδειν Το κυρίως σώμα του εφραιμικού έργου πολιτογραφείται στην επικράτεια της ποίησης. Είναι έργο που το αλώνει ο ρυθμός, η στροφή, το μέτρο. Μάλιστα, το αυστηρό μέτρο είναι ο παράγοντας που ορίζει μορφικά (και γιατί όχι, ακόμη και εσωτερικά, υπό τον ορίζοντα του περιεχομένου) ακόμη και εξηγητικές ομιλίες του προς οικοδομή της πιστεύουσας κοινότητας, όπως άλλωστε ανέφερα παραπάνω. Η ποιητική χροιά πεζών κειμένων και, κάποτε, ο ρόλος που διαδραματίζει το εφύμνιο, δεν είναι άγνωστα στην ελληνική πατερική γραμματεία (π.χ.στον Μελίτωνα Σάρδεων και κυρίως, κατ’εμένα, στον επιστολικό λόγο (!) - υπογραμμίζω εδώ, κουραστικά και φορτικά ίσως, τον καθοριστικό ρόλο της Ποήσης και πάλι… - Ιγνατίου του Θεοφόρου, που θα τον συνέκρινα με ό,τι αισθητικότερο, ποιητικότερο και αγωνιστικότερο έχει να παρουσιάσει η στρατευμένη «αριστερή» ποίηση του 20ου αιώνα παγκοσμίως, και, όσον αφορά στα καθ’ημάς, η λυρική πτυχή του έργου του Γ. Ρίτσου). Εν τούτοις στον Αγ. Εφραίμ, η διάταξη των στίχων σε στροφές, αλλά και η συνέλευση όλων των παραπάνω ποιητικών «όπλων» σε μια καθαρά ποιητική ενότητα, συνιστά όντως καινοτομία. Κύριο χαρακτηριστικό είναι η ισοσυλλαβία, τόσο για τους Ύμνους ( ܡܕܪܫܐ ), όσο και για τους Λόγους ( ܡܐܡܪܐ ). Στους μεν ύμνους, η ισοσυλλαβία αυτή γίνεται στροφική, ενώ στους λόγους εγκαταλείπεται το μορφικό αυτό σχήμα. Θα έλεγα από εύστοχη ποιητική διάκριση. Οι ύμνοι αυτοί, απαρτίζουν διάφορες θεματικές ενότητες και ο εισαγωγικός στίχος κάθε ύμνου, παραπέμπει σε έναν παραδοσιακό σκοπό (ܩܠܐ ), μια παραδοσιακή μελωδία, γνωστή στην πιστεύουσα κοινότητα που την έλεγε εμμελώς. Ό,τι αφορούσε σ’αυτόν τον εισαγωγικό παραδοσιακό σκοπό είναι πια χαμένο. Ωστόσο, εδώ αξίζει να γίνει μια παρατήρηση. Ο βυζαντινός υμνογραφικός τύπος του κανόνα (που εκτόπισε τον τύπο του Κοντακίου, στη λατρεία και υμνογραφία, και ισχύει κραταιά έως σήμερα), βαίνει κατά ειρμούς, πάνω στους οποίους γράφεται και ψάλλεται οτιδήποτε. Δηλαδή, τα τροπάρια που ακολουθούν τον ειρμό, κινούνται στις προδιαγραφές που αυτός έχει αυστηρά θέσει, τρέπονται δηλαδή προς αυτόν. Έτσι, η εισαγωγική λειτουργία της ποιητικής σύνθεσης, φαίνεται να καλύπτει μια ανάγκη, τόσο βάσει μιας αισθητικής και ποιητικής θεώρησης, όσο και βάσει των απαιτήσεων μιας κοινότητας, που μετέχει στο ποιητικό αποτέλεσμα. Από την άλλη, θεωρώ πως αυτό το σχήμα συνιστά μια στενογραφική, μικροκοσμική, ποιητικά και με όρους Τέχνης, πρόγευση για ό,τι, μακροκοσμικά και ανεπτυγμένα θα ακολουθήσει στη συνέχεια. Αυτή, ακριβώς, - μια και μιλήσαμε για μελική ποίηση, αδόμενους στίχους και συμφυία μουσικής και ποίησης -, είναι και η λειτουργία του απηχήματος του ήχου# στην ελληνική/βυζαντινή μουσική, που συνιστά το αναγνωριστικό στοιχείο του ήχου και που, ποιητικά, θα χαρακτήριζα ως ένα χαϊκού που ανιχνεύει, υποδηλώνει και υπομνηματίζει, επαρκέστατα και σαφώς, αν όχι ένα Έπος, τουλάχιστον, ως επι το πλείστον, μια ραψωδία ! Πιστεύω πως είναι εμφανείς οι συγγένειες, καθώς και η κοινός τόπος μιας πολύ ευρείας παραδόσεως, που σημαδεύει την ανατολική λεκάνη της Μεσογείου και, οπωσδήποτε, συνομιλεί με την ελληνική παράδοση. Κάθε ύμνος έχει συνήθως μια επωδό ( ܥܘܢܝܬܐ ), που επαναλαμβάνεται μετά από κάθε στροφή. Μια πρακτική που, υπάρχει με τον τρόπο της, και στο έργο Ρωμανού του Μελωδού. Το όργανο που έπαιζε συνοδευτικό ρόλο στην ασματική απόδοση του ποιητικού κειμένου εκ μέρους του γυναικείο χορού είναι, κατά πάσα πιθανότητα, η λύρα. Ίσως να μην είναι τυχαίο πως στον Αγ. Εφραίμ απονέμεται ίσως, μεταξύ άλλων, και γι αυτόν επιπροσθέτως το λόγο, ο τίτλος «λύρα του πνεύματος» ( ܕܪܘܚܐ ܟܢܪܐ ), αφού ο ίδιος ήταν και εξαίσιος μουσικός και εκτελεστής. Η λειτουργία της τομής επιστρατεύεται και στο εφραιμικό ποιητικό έργο, τέμνοντας έτσι το στίχο σε δύο ισοσύλλαβα ημιστίχια. Συναντούμε συχνά μια ποικιλομορφία στιχικών διατάξεων (π.χ. 5+5, 7+7, 4+4 [η βασική ποιητική μονάδα στον Εφραίμ], 5+4, 5+2 κλπ, με σπανιότερες στχικές μονάδες τα 9-,10-.), όμως ποτέ δεν παραβιάζεται η ισοσυλλαβία (ή τουλάχιστον, σπανιότατα). Αυτό το ποτέ, είναι, κατά τη γνώμη μου, η μεγάλη ειδοποιός διαφορά μεταξύ του Εφραίμ (και όχι μόνο) και της ελληνικής παραδόσεως, η οποία επιμένει να προβάλλει την ασυμμετρία ως δομικό στοιχείο του κάλλους. Παράδειγμα, η ανισοσυλλαβία τμήματος των στροφών, στην ελληνική Ποίηση Ρωμανού του Μελωδού, η μη ευθύγραμμη διάταξη της κιονοστοιχίας του Παρθενώνα, κατά ένα τρόπο και κατά μία ειδική πρόσληψη η εγκαυστική εικόνα του Χριστού στο Σινά, ή ακόμη τέλος, η μη χρήση ίδιων μέτρων, στο πινδαρικό ποιητικό υπόδειγμα, περισσότερο από μία φορά (!). Αυτό το άλμα της ασυμμετρίας, ως οντολογικής θεάσεως του κάλλους, δεν το αποτόλμησε ποτέ, κατά κανόνα, η σημιτική ποιητική ψυχοσύνθεση, για τους δικούς της εύλογους και ολότελα αποδεκτούς και κατανοητούς λόγους. Τέλος, μία από τις αρετές του Αγ. Εφραίμ είναι πως δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει λαϊκά πολιτισμικά στοιχεία, αλλά και τη δημοτική γλώσσα, ώστε να κερδίζει σε αμεσότητα και ζωντάνια. Λησμονημένη και διαγραμμένη παρακαταθήκη, πια, κατά την τάξιν των πρεσβυγενών πατριαρχείων και της, σε απελπιστικά μεγάλο βαθμό, ξύλινης γλώσσας τους σήμερα. Κλείνοντας αυτή τη σχηματικότατη μεν, αλλά θέλω να ελπίζω εισαγωγικά διαφωτιστική δε, αναφορά, θα ήθελα να κάνω μια μικρή γλωσσολογική ανάλυση. Να εισέλθω δηλαδή επισήμως στο πεδίο της γλώσσας, που αφ’εαυτού του θα αποκαλύψει μια από τις ιδιότητες του ίδιου του ποιητικού φαινομένου - και αυτό είναι το μείζον και το ποθούμενο -, αλλά που, στην προκειμένη περίπτωση, θα λειτουργήσει και ενισχυτικά, ώστε να δηλωθούν συγγένειες και κοινές θεάσεις, οι οποίες, ίσως, να θεσμοθετούν μια ενιαία και πολυχρωματική Παράδοση. Στο σημιτικό παράδειγμα# (και τονίζω πως είναι ένα παράδειγμα που αφορά σε μια πολύ εκτεταμένη γεωγραφική, γλωσσική και πολιτισμική περιοχή), ο ρόλος των συμφώνων έναντι των φωνηέντων είναι αυτοκρατορικός και απολυταρχικός. Μια σύνοδος συμφώνων, καθορίζει την κύρια σημασία κάθε λέξης. Τα σύμφωνα αυτά, κυρίως, είναι τρία στον αριθμό. Ο όρος ύμνος στα αραμαϊκά/συριακά, συγκροτείται από τρία σύμφωνα, όπως άλλωστε ορίζει η ίδια η φύση της σημιτικής γλωσσικής οικογένειας, που δηλώνουν την έννοιας της μάθησης, της διδαχής ενός πράγματος. Από την αρχική αυτή έννοια, κατά την ανάπτυξη της τριγράμματης ρίζας, προκύπτει η έννοια του ύμνου στα αραμαϊκά, που ενδομύχως δεν παύει να φιλοξενεί την τριγράμματη αρχική σημασία των τριων αυτών συμφώνων. Τα τρία σύμφωνα είναι, κατά το δάνειο αλφάβητο# που παρέλαβαν οι ευρωπαίοι από τους Χαλκιδείς#, τα εξής : D R S, ή ܫ ܪ ܕ(στα αραμαϊκά/συριακά), س ر د (στα αραβικά), ή ש ר ד (κατά μια τριτεύουσα σημασία της ρίζας στα εβραϊκα και με κυριότερη, εδώ, τη έννοια της αναζήτησης, της έρευνας, που δεν αφίσταται, συνεκδοχικά, από την έννοια της μάθησης…). Αν στρέψουμε πρώτα το βλέμμα στον Ησίοδο, ακόμη και ορολογικά, η συγγένεια μοιάζει προφανής. Διδακτική ποίηση. Ο Όμηρος, πάλι, κυρίως με το ηρωικό έπος, στην Ιλιάδα, δεν μένει αμέτοχος μιας τέτοιας αντίληψης. Άλλωστε, η Ιλιάδα διδάσκει την αρετή του ηρωισμού, της ανδρείας. Αν πάλι, στραφούμε στο θηβαϊκό πινδαρικό υπόδειγμα, για να περιοριστώ μ’αυτά τα τρία παραδείγματα σε κορυφώσεις του ελληνικού πνεύματος, εκεί, και κατά ιδιότυπο δωρικό τρόπο, η διδαχή παίζει πρωτεύοντα και πάλι ρόλο. Αν τώρα μ’ένα άλμα, και χωρίς να υποβαθμίζουμε διόλου τα υπάρχοντα ενδιάμεσα, βρεθούμε στον 19ο αιώνα και βουτήξουμε στα ποιητικά νερά τριών χτυπητών δεκαετιών του, 1820-1850, θα αναδυθούμε με το κάλβειο εν στίχω διδακτικό υπόδειγμα από τη μιά, και το σολωμικό εν σημειώσει, πρωτίστως, διδακτικό/κοσμοθεωρητικό υπόδειγμα από την άλλη. Η συναγωγή συμπερασμάτων μένει ανοικτή… Οι αμύητοι και προχειρολόγοι, μεταφράζουν αδόκιμα τον όρο διδαχή με εκείνον της ηθικολογίας. Όμως, όποιος διακόνησε στο ελάχιστο την ποιητική τέχνη - και εδώ επικεντρώνεται η σπουδαιότητα και ιερότητα τής ποιητικής διακονίας, ο θεμελιώδης ρόλος της στις ανθρώπινες κοινωνίες και η καίρια συμβολή της σε πολιτειακές θεσμοθετήσεις -, γνωρίζει καλά πως η δημιουργία και λειτουργία του ποιήματος, θέτει αυτομάτως και φυσικά τον προβληματισμό μιας οντολογικής / μεταφυσικής θεμελίωσης του ποιήματος από τη μια, και, ταυτόχρονα, κεντρίζει, μέσα στο καμίνι της δημιουργίας, την ανάδυση της αίσθησης τού ποιητή, τού διδάσκεσθαι την (τέχνη) της Ζωής εν τω γράφειν/δημιουργείν, από την άλλη. Ακριβώς, υπ’ αυτή την έννοια, το ποίημα σου μαθαίνει/διδάσκει το ζην, τη Ζωή#, με την ελπίδα, πολύ αργότερα και με κόπους και θυσίες, να σε καταξιώσει να σου την ξεμάθει. ܕܠܫܢܐ ܒܝܬ - Οίκος της Γλώσσας Ο Εφραίμ γεννιέται κληρονόμος τής γλωσσικής παρακαταθήκης τής αραμαϊκής γλώσσας, η οποία, πριν αυτός δει το πρώτο φως, μετρά, περίπου, δύο χιλιετίες ηγεμονικής παρουσίας στο χώρο της εγγύς Ανατολής, στο χώρο της Μεσοποταμίας. Είναι η γραπτή γλώσσα διοίκησης αυτοκρατοριών# και ακόμη περισσότερο, η γλώσσα της θείας λατρείας. Είναι η γλώσσα που δανείζει το αλφάβητό της, - όπως οι φοίνικες στους έλληνες - σε κυριαρχικούς κλάδους της σημιτικής οικογένειας γλωσσών, όπως είναι η αραβική και η εβραϊκή. Επίσης, είναι η πρωτότυπη γλώσσα σημαντικού τμήματος βιβλίων, τα οποία συνιστούν τον κανόνα της Παλαιάς Διαθήκης (Δανιήλ, Εσδρας), η κυρίαρχη γλώσσα του Ταλμούδ και η ομιλούμενη γλώσσα της εποχής του Χριστού, μέχρι περίπου την καταστροφή του Ναού από τους ρωμαίους. Είναι η γλώσσα που σημαδεύει ανεξίτηλα την περσική αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών και αργότερα των Σασανιδών, που υιοθετεί, εκτός των παλυάριθμων αραμαϊκών λέξεων, και την αραμαϊκή γραφή. Ανήκει, φυσικά, στη σημιτική ομάδα γλωσσών, που φιλοξενεί κολοσσιαίας σπουδαιότητος γλώσσες όπως η αραβική, η οποία, ειρήσθω εν παρόδω, πρέπει να λειτούργησε αφανώς στη διαμόρφωση του σημιτικού εικονισμού του κόσμου δια της γλώσσας, καθώς το 3000 π.Χ. υπήρξε μετανάστευση πληθυσμών από την αραβική χερσόνησο προς τη Μεσοποταμία και εγκατάστασή τους στις σουμεριακές περιοχές, όπου, όπως υποστηρίζει μια θεωρία, ίδρυσαν αργότερα την ακκαδική αυτοκρατορία υπό τον Σαργών, γύρω στο 2300 π.Χ. Η αραμαϊκή, όπως κάθε παλλόμενη, ζωντανή και παραγωγική γλώσσα - ας θυμηθούμε την ελληνική -, έχει διαλέκτους. Ένα ποτάμι με οργανικούς παραπόταμους. Στην εξέλιξη της αραμαϊκής γλώσσας μία από τις διαλέκτους αυτές είναι τα συριακά, τα οποία μπορούν να χαρακτηρισθούν, με καθοριστικό παράγοντα οριοθέτησης μεταξύ ανατολής και δύσης τον Ευφράτη και τις μετακινήσεις των γλωσσικών ομάδων ένθεν κακείθεν, ανατολικά αραμαϊκά, παρόλο που περιλαμβάνονται στον βορειοδυτικό κλάδο της σημιτικής οικογένειας γλωσσών. Τα συριακά υπήρχαν ως άγραφη γλώσσα, στα αρχαϊκά αραμαϊκά και συζούσαν με την πρωτογλώσσα, κατά τη γνώμη μου, του χώρου της Μεσοποταμίας με κυρίαρχο κέντρο της τη Βαβυλώνα, τα ακκαδικά/βαβυλωνιακά, στη βόρεια Μεσοποταμία. Φυσικά, και ο πλέον επιπόλαιος σπουδαστής των μεσανατολικών γλωσσών δεν γίνεται να μην διακρίνει ευχερώς, την καταφανώς διατηρούμενη δομή της ασσυριακής/βαβυλωνιακής# πρωτογλώσσας επί των εκγόνων της σημιτικών γλωσσών και ως εκ τούτου την ολοζώντανη παρουσία της (σε όλα τα επίπεδα της γλώσσας και στο φθογγολογικό/φωνολογικό) σε κάθε γλωσσικό κλάδο της σημιτικής οικογένειας. Οι συντακτικές και γραμματικές δομές της βαβυλωνιακής παραμένουν ακέραιες και συνιστούν τα θεμέλια πάνω στα οποία στηρίζονται οι έκγονες σημιτικές γλώσσες#. Επιπροσθέτως δε θα έλεγα πως, πέραν του γλωσσικού σκέλους της βαβυλωνιακής επιρροής επί των μεταγενέστερων σημιτικών γλωσσών, η βαθιά βαβυλωνιακή επίδραση επί των πνευματικών κληροδοτημάτων της μέσης Ανατολής ψηλαφείται εύκολα και, μάλιστα, διαπερνά και μέρος της ελληνικής παράδοσης, κυρίως δια μέσου της θεολογίας της εκκλησίας. Όμως αυτό είναι ένα άλλο και πολύ μεγάλο θέμα. Τα συριακά με τη σειρά τους, επηρέασαν, όπως είναι φυσικό να γίνεται, τα αυτοκρατορικά αραμαϊκά γύρω στον 5ο αιώνα π.Χ και άρχισαν να διεισδύουν δυναμικά διεκδικώντας, ολοένα και περισσότερο, σιγά-σιγά, το χρίσμα της λογοτεχνικής γλώσσας. Η ελληνική κατάκτηση του χώρου της μέσης Ανατολής από τον Μεγ. Αλέξανδρο, υπήρξε ο καταλύτης για να γίνουν τα συριακά γραπτή γλώσσα, -μια υγιής και φυσική αντίδραση στον κατακλυσμό της ελληνικής και του ελληνικού πολιτισμού, που γέμιζε, άφευκτα, όλους τους χώρους. Ετσι, στα χέρια του Αγ. Εφραίμ πέφτει ένα γλωσσικό όργανο που τον καλεί να δημιουργήσει και να εκφρασθεί μέσα σ’ αυτό, το οποίο είναι προϊόν μακροχρόνιας εξέλιξης και δοκιμασίας στον γραπτό λόγο, ως λογοτεχνική και λατρευτική γλώσσα μεγάλων πληθυσμιακών όγκων στην εγγύς Ανατολή. Σ’αυτόν τον συγκεκριμένο τόπο της γλώσσας, σ’αυτή τη κόγχη του οράν και εικονίζειν τον κόσμο - όπως είναι φυσικό να γίνεται με καθέναν που εγκλείεται αναπόφευκτα στα όρια της Γλώσσας και στα όρια της γλώσσας του. Ακόμη περισσότερο, που εγκλείεται στα όρια της χρήσης τής γλώσσας του από το ίδιο το υποκείμενό του -, ο Εφραίμ θα καταστήσει τα συριακά/αραμαϊκά πρώτης ποιότητας εκφραστικό όργανο, που θα καλύψουν με υψηλή επάρκεια τις λογοτεχνικές ανάγκες του συρόφωνου χώρου, μέχρι, επισήμως, την αραβική κατάκτηση. Πολύ σχηματικά, η σημιτική θέαση του Κόσμου και των όντων, δια της γλώσσας, παρουσιάζει τις εξής ιδιομορφίες : η γλώσσα/θέαση θέλει το Χρόνο ασαφή, εν μέρει απροσδιόριστο, απείραχτο από ενδεχόμενη ανθρώπινη επιθυμία ακριβούς κατατμήσεώς του, ανενόχλητο μέσα σε πλατιά πλαίσια αοριστίας. Αοριστίας είπα ; Μα βέβαια και αταλάντευτα. Εύστοχη και ακριβής η λέξη. Καθόσον ο Αόριστος είναι ο παντοκρατορικός χρόνος που διέπει όλο το σημιτικό υπόδειγμα, ξεκινώντας από τα ακκαδικά/βαβυλωνιακά# και καταλήγοντας στα αραμαϊκά/ συριακά. Μα γιατί, θα μπορούσε να ρωτήσει ένας κάτοικος της γλώσσας από την εδώ πλευρά της, την Ινδοευρωπαϊκή δηλαδή. Μοιάζει να μας δείχνει η γλώσσα, το σημιτικό μάτι που θεωρεί τον κόσμο και τον άνθρωπο, θα απαντούσα μονομιάς. Μοιάζει να μας λέει πως όλα τα ορίζει το Εν, ένα αόριστο και διευθετικό Εν, όλα τα διέπει ένας μυστηριώδης (καθότι αόριστος και παρελθοντικός) μονισμός, μια αρχή που αποβαίνει ρυθμιστική για ό,τι παράγεται και απορρέει απ’ αυτήν. Άραγε, δεν αποτελεί αυτό ακριβώς μια βάση, που θα μπορούσαμε να προβάλουμε πάνω της όλη την σημιτική Ιστορία με το ατέλειωτο, μέχρι των ημερών μας (!), βασιλικό πολιτειακό σύστημα, τους αλλεπάλληλους και ιδιότυπους μονοθεϊσμούς (τόσο τον λεγόμενο αυστηρό της εβραϊκής θρησκείας των Ελοϊμ (θεών!), όσο και τον ελαστικότερο του χριστιανικού μονοθεϊστικά τριπλού (!) παραδείγματος) ή τις πυραμιδωτές (τύπου ζιγκουράτ) θεότητες της Μεσοποταμίας, που καταλήγουν, πανομοιότυπα με το ελληνικό παράδειγμα, στην απόλυτη Αρχή ενός Θεού «πατρός θεών τε και ανθρώπων» ;… Παράλληλα, διαφαίνεται και κάτι άλλο σ’αυτήν την πεισματική και ιδιότυπη σημιτική εμμονή στην αοριστία του Α-ορίστου και στην οικοδόμηση των πάντων από το παρελθόν.. Κάτι ίσως αναπάντεχα θαυμαστό. Που θα το εκφράσω δια της ελληνικής παραδόσεως (!), η οποία πιστεύω πως το φωτίζει κατά τον καλύτερο τρόπο. «…Απλούν γαρ, και μόνον, και έν, και ταυτόν, και αμερές, καί άτρεπτον και απαθές πράγμα η αλήθεια και αλάθητον, και παντελώς αδιάστατον» (οι υπογραμμίσεις δικές μου)#. Και ακόμη (οι υπογραμμίσεις και πάλι δικές μου), «Η άληστος γνώσις, αόριστον φησί, έχουσαν την θείαν απειρίαν,…εικονίζει δια της αοριστίας την υπεράπειρον δόξαν της αληθείας»#. Δεν σκοπεύω να σχολιάσω τίποτα παραπάνω και ούτε, φυσικά, θα αποπειραθώ εδώ να αποδυθώ σε μια κριτική, φιλοσοφικά, αποτίμηση και εξέταση αυτής της στάσης. Ο μόνος μου σκοπός εδώ είναι να δείξω, σχηματικά, σε ποιόν γλωσσικό Οίκο γεννιέται ο Εφραίμ και πώς έχει ρυθμισθεί η όρασή του, πριν δει το πρώτο φως του ήλιου στον κόσμο… Και νομίζω πως είναι υποχρέωση αυτής της σχηματικής εισαγωγής να έχει αυτή τη σκοποθεσία, διότι θεωρώ πως ό,τι μένει έξω από τη μετάφραση - και πιστέψτε με μένουν απελπιστικά πολλά -, κερδίζεται με τη θεωρητική και κάπως αναλυτικότερη γνώση, που παρέχεται στον αναγνώστη αυτής της Ποίησης, ο οποίος δεν έχει πρόσβαση στον πρωτότυπο. Η σημιτική γλώσσα/θέαση κρύβει, ανομόλογητα ίσως βαθιά της, μια νομαδική, θα τη χαρακτήριζα, αίσθηση του χρόνου, καθώς, βάσει αυτής της αίσθησης, όλα μοιάζουν να κυλούν πάνω σε μιαν άμμο, που το μόνο που φιλοξενεί, στιγμιαία, είναι η αναφορική παρουσία μιας παρελθοντικής πράξης, που καθιστά, ίσως, τα πάντα μετά από αυτήν…Ενεστωτικά (Ίσως. Καθώς αυτό μοιάζει εξαιρετικά περίεργο, αν λάβει κανείς υπόψιν τον απόλυτα καθοριστικό παράγοντα του παρελθόντος/αορίστου στην παραγωγή του ρήματος και, εξ’ αυτού, όλων των άλλων σημασιών σε ποικίλα μέρη του λόγου.). Η σημιτική γλώσσα κατάγει επί του Χρόνου μια βαθεία και ολότελα εμφανή τομή και αφήνει σχεδόν όλα τα ενδιάμεσα τμήματα αυτής της τομής ανέγγιχτα. Στη σημιτική θέαση, ο Χρόνος, κατά βάση, χωρίζεται μεταξύ σαφούς απολυταρχικού και αυτοκρατορικού Αορίστου (που στην πορεία της γλώσσας καταδέχεται κάποιες χρονικές αποχρώσεις, παρατατικού κυρίως…) και, κατεξοχήν δευτερογενώς και κατ’εξάρτηση, σαφούς ενεστώτα. Όλα μα όλα προέρχονται και απορρέουν από την πανσθενή «μονοθεϊα» του αορίστου. Η περιοχή του μέλλοντα, ουσιωδώς και θεμελιωδώς μονιστική ( να πω μονοθεϊστική ; ) κι αυτή, χωρίς δηλαδή τις δικές μας επιμέρους κατατμήσεις και διαφοροποιήσεις, κτίζεται, δίχως κανένα ενδιαφέρον δηλωτικών αποχρώσεων, με κάποια μόρια και εμφανίζει, γλωσσικά, έναν ρόλο υποδεέστερο και ουσιωδώς εξαρτώμενο από τον τρόπο σχηματισμού του ενεστώτα. Αλήθεια είναι πως, κάποτε, απογαλακτίζεται δυναμικά απ’ αυτόν και επιχειρεί, σθεναρά, να συστήσει ανεξάρτητο εαυτό, με ολότελα εμφανή διακριτικά γνωρίσματα, όπως συμβαίνει στη εβραϊκή γλώσσα. Σε μια εξειδικευμένη θέαση του σημιτικού παραδείγματος, αυτό το γνώρισμα της εβραϊκής φερ’ειπείν, θα πρέπει να το λάβει κανείς πολύ σοβαρά υπόψιν. Ωστόσο, σε μια γενική αποτίμηση του ήθους της σημιτικής θέασης και εικονισμού του κόσμου δια της γλώσσας, με κυριαρχεί η αντίληψη ότι σημιτικά ο Χρόνος είναι ουσιωδώς μονοδιάστατος και κατά σύμβαση τμάται, πρωτευόντως,στο σχήμα Πριν-τώρα. Με τραχύτητα. Βάσει μιας ανθρωπολογικής και κοσμολογικής θέασης, που χαρακτηρίζει το σημιτικό Οράν. Στο φωνολογικό σκέλος της γλώσσας - και πέρα από τις όποιες διαφορές υφίστανται μεταξύ της δυτικής και ανατολικής προφοράς της κλασικής συριακής, και έχοντας υπόψιν πως η συριακή/αραμαϊκή δεν ξεφεύγει από τα όρια που προσδιορίζουν τον βορειοδυτικό κλάδο της σημιτικής οικογένειας -, ο ήχος που κληρονομεί το στόμα του Εφραίμ είναι ένας ήχος προσωδιακός, ένας ήχος που πατά πλήκτρα στο φωνολογικό πιάνο των μακρών και βραχέων φωνηέντων, που λαμβάνει σοβαρότατα υπόψιν την αρχαιοαραμαϊκή συλλαβική ποσότητα και άλλοτε σκληραίνει και άλλοτε μαλακώνει τα εκφερόμενα σύμφωνα, εκφέρει βαθιούς λαρυγγικούς τόνους, παχιά συριστικά σύμφωνα και συμφωνικά..φωνήεντα όπως ου, ι και ‘α, δημιουργεί εμφατικές ηχητικές αποχρώσεις ή άλλοτε απαλές πνοές συμφωνικών ήχων, παιχνιδίζει (συνήθεια όλων των σημιτικών γλωσσών) με τις φωνηεντικές μεταθέσεις, εναλλαγές και τροπές του ε σε α (κυρίαρχα) και ι, ή αντιστρόφως του α (στη δυτική αραμαϊκή) σε ο, ή του ου σε ι και ο. Τα φωνήεντα ηχούν, αν και περιβεβλημένα με ένα είδος ομίχλης και σαφώς σε χαμηλότερη οκτάβα από εκείνα της ελληνικής, χορταστικά και επιδεικτικά, σαν να παίρνουν μια μικρή εκδίκηση για την παντοδυναμία των συμφώνων και με μια αδιόρατη, ωστόσο, ντροπή και αγοραφοβία γι αυτή τους την κλίση. Σ’αυτήν τη γλώσσα γεννιέται ο Εφραίμ ο Σύρος. Δεύτερη γέννηση (μετάφραση) - ( ܬܘܪܔܡܐ ) ܬܘܠܕܬܐ ܬܪܝܢܝܬܐ Το έργο του Αγ. Εφραίμ μεταφράζεται από πολύ νωρίς. Ήδη από τον 4ο αιώνα. Χωρία έργων του ανιχνεύονται σε πατέρες του 6ου αιώνα και, επίσης, είναι σαφέστατη η ύπαρξη ενός εφραιμικού ασκητικού Corpus στη Μυριόβιβλο του Φωτίου (Μυριόβιβλος 196).Είναι τέτοια η έκταση των μεταφράσεων, ώστε να δημιουργείται ένα πάρα πολύ μεγάλο εφραιμικό Corpus στα ελληνικά, που αποτελούν και τη βάση για τη μετάφραση του έργου του σε άλλες γλώσσες, όπως η λατινική, γεωργιανή, αρμενική, κοπτική κ.α. Μάλιστα, ο όγκος αυτός έδωσε και την αφορμή να γίνεται λόγος για «έλληνα» Εφραίμ (Ephraem Graecus), υποδηλώνοντας με τον όρο αυτόν τον τεράστιο όγκο ψευδεπίγραφων έργων του Εφραίμ, που βρίσκονται σε αντίθεση με τα πρωτότυπα συριακά έργα του και τον ίδιο τον σύρο Εφραίμ. Η φιλολογική έρευνα κατέδειξε πως ένα τεράστιο μέρος αυτού του μεταφραστικού σώματος είναι νόθο. Από την άλλη, είναι αρκετά δύσκολο να διευκρινισθεί ποιό κείμενο των ελληνικών μεταφράσεων βασίζεται στο συριακό κείμενο και ποιο όχι.Το φιλολογικό πρόβλημα παραμένει ακόμη ανοικτό. Παράλληλα, υπάρχει σημαντικός βαθμός δυσκολίας ακόμη και για το συριακό/αραμαϊκό πρωτότυπο, δεδομένου πως διατυπώνονται βάσιμες αμφιβολίες αν όλα τα αποδιδόμενα σ’αυτόν έργα του συριακού Corpus είναι όντως δικά του#. Εκδόσεις από το ελληνικό Corpus του Εφραίμ σε απλούστερη γλώσσα, μετά από ένα άλμα αρκετών αιώνων, μαρτυρούνται τον 18ο αιώνα (βλ. Λόγοι και παραινέσεις του οσίου πατρός ημών Εφραίμ του Σύρου. Εις απλήν φράσιν μεταγλωττισθέντες…, παρ’ Ιεροθέου ιερομονάχου Ιβηρίτου, Ενετίησι 1720) και κατά τον 20ο (βλ. Μ.Δ.Σακορράφου, Τα του οσίου πατρός ημών Εφραίμ του Σύρου ασκητικά, εις την καθομιλουμένην μετενεχθέντα νυν το δεύτερον, Αθήναι 1935). Επίσης, και πάλι από το ελληνικό σώμα του εφραιμικού έργου, εκδόθηκε, σε επτά τόμους, η φιλόπονη και αξιέπαινη μεταφραστική προσπάθεια του Κων. Φρατζολά, Οσίου Εφραίμ του Σύρου, Εργα, εκδ. Το περιβόλι της Παναγίας, 1998. Όπως διαφαίνεται, λοιπόν, η άμεση μεταφραστική σχέση με το πρωτότυπο συριακό κείμενο έληξε πριν περίπου 1400-1600 χρόνια !... Άκρως ευχάριστη έκπληξη, που δημιουργεί μεγάλες προσδοκίες για το μέλλον, και εξαίρεση σ’αυτόν τον υπερχιλιετή κανόνα, είναι η μετάφραση από το συριακό πρωτότυπο του βίου του Αγ. Εφραίμ (Βλ. Ο βίος του Εφραίμ του Σύρου, μετάφραση Νέστωρ Καββαδάς, εκδ. Θεσβίτης, 2007), μολονότι οι δυσκολίες που παρουσιάζει ο βίος του, λόγω της τρίμορφης παράδοσής του σε μας (Βλ. Assemani, Bibl.Orientalis, I, σελ. 26-55, αλλά και το προαναφερθέν έργο του Ν.Καββαθά, όπου υπάρχει εκτενέστατη εισαγωγή και όπου ο μεταφραστής υποστηρίζει την άποψη περί δίμορφου βίου (σελ.7), και παράλληλα, δίδεται η πολύ ενδιαφέρουσα πληροφορία υπάρξεως αραβικής μετάφρασης του βίου του Αγ. Εφραίμ (ενθ.αν. σελ.9), που είναι αποθησαυρισμένη στο Σινά, και που δεσμεύομαι από εδώ να μεταφράσω, Θεού θέλοντος, στο μέλλον.), είναι αρκετά σοβαρές και, συνεπώς, τα βιογραφικά στοιχεία δεν παρουσιάζουν μια σταθερή και παγιωμένη μορφή, που θα μάς απάλλασε από εικασίες ή αμφισβητήσεις. Όσο κι αν ερεύνησα, δεν κατόρθωσα να εντοπίσω καμιά ελληνική μετάφραση ποιητικού έργου του Εφραίμ, πέραν εκείνης της πρώτης πριν 1400-1600 χρόνια, η οποία ενσωματώθηκε στην έκδοση Assemani (Βλ. Ύμνος 4ος, Εις τους ομολογητάς και τους μάρτυρας, Ass.gr. I 47-48 ). Το ποιητικό έργο του Εφραίμ δεν έχει ανανεωθεί μεταφραστικά από τότε, ούτε και έχει αποτελέσει πεδίο συνάντησης του συριακού/αραμαϊκού και ελληνικού πολιτισμού, εδώ και 1500 χρόνια περίπου !... Είναι μια κατάσταση πικρή, ιδιαίτερα για όσους γνωρίζουν τις στενότατες επαφές που είχε η Ελλάδα με τους πολιτισμούς της σημιτικής οικογένειας επί χιλιετίες. Και αυτή η πίκρα προσβάλλει, επίσης, εκείνον που θα κινηθεί σε όλο το εύρος του σημιτικού υποδείγματος. Κάποια στιγμή, αναφορικά με τις σχέσεις αυτές και τη σπουδή του σημιτικού πολιτισμού, μια ρωγμή επήλθε με την ίδρυση έδρας αραβικής και εβραϊκής γλώσσας στην περιβόητη και πανάξια σεβασμού Ιόνιο Ακαδημία# στην Κέρκυρα (δυστυχώς, πολλά έχουν να ζηλέψουν από το πρώτο αυτό Πανεπιστήμιο, τα πανεπιστημιακά μας ιδρύματα…), της οποίας δεν ευτύχησε ο ελληνισμός να ζήσει την μακροημέρευση και μια δεύτερη, με τις δειλές απόπειρες του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου τα τελευταία χρόνια για ίδρυση έδρας αραβικών σπουδών, καθώς και με ατομικές και μεμονωμένες, εξαίρετες κάποτε, προσπάθειες μετάφρασης σημιτικής λογοτεχνίας (ποίηση#, πεζογραφία). Ωστόσο, είμαστε απελπιστικά μακριά να πούμε πως υπάρχει, πια, παράδοση σημιτικών σπουδών στη χώρα μας, κατά το υψηλό πρότυπο παραδόσεως που συναντά κανείς στην Γερμανία, φερ’ειπείν. Έμελλε, η απόπειρα ανασυστάσεως διαλόγου με την ανατολή, αλλά και τη δική μας παράδοση σε σχέση μαζί της, να φιλοξενηθεί στις σελίδες ενός ποιητικού περιοδικού περί -Ποίησης, που φέρει την (ενδεικτικότατη) ονομασία Κουκούτσι. Θα έλεγα πως εκπληρώνεται ένα χρέος - χρέος που ξεπληρώνει η ποίηση, με τη γνωστή της αφιλόκερδη προθυμία να αποσβεννύει χρέη - και επιδεικνύεται μετάνοια για την αδιάφορη και καταστροφική στάση μας να περιχαρακωνόμαστε σε σέκτες, ποδοπατώντας το Ενιαίον του ανθρώπου. Τι εννοώ ; Όταν ένα ποιητικό περιοδικό θα ενδιαφέρεται και θα αποζητεί φλογερά να συμπεριληφθεί στις σελίδες του μια προσωπικότητα άλλου (δήθεν) χώρου, του (συμβατικά) εκκλησιαστικού, και μια μονή θα παρακολουθεί εναγωνίως τα ποιητικά τεκταινόμενα μιας πόλεως, τότε ο άνθρωπος θα έχει συναντήσει τον εαυτό του, η ζωή θα κυκλοφορεί ασύδοτη χωρίς να περνά από τελωνεία, και οι αλήθειες θα έχουν, καίρια, δεχθεί στις φλέβες τους το φάρμακο που θα τις λυτρώνει από το, συνήθως χωρίς ίχνος φαντασίας και έκπληξης, μονομερές…απόλυτο. Η γλώσσα σου κάλαμος, οξυγράφου αληθώς, ως γραμματέως γέγονεν, υφηγουμένη γνώσιν πανευσεβή, πλαξίν εγχαράττουσα, καρδιών Πάτερ νόμον τον του Πνεύματος#. Η μεταφραστική μου πρόθεση είναι απλή και, ως εκ τούτου, καθαρά ποιητική. Συνεπώς και αρμόζουσα άριστα σ’ένα (πάλι συμβατικός λόγος) ποιητικό περιοδικό. Αν η ποιητική παρακαταθήκη (και μιλώ με καθαρά και αποκλειστικά ΠΟΙΗΤΙΚΟΥΣ όρους), που εισήχθη στο λατρευτικό χώρο του ναού, αυτών των στίχων Ρωμανού του Μελωδού Η παρθένος σήμερον τον υπερούσιον τίκτει, και η γη το σπήλαιον τω απροσίτω προσάγει΄ άγγελοι μετά ποιμένων δοξολογούσι, μάγοι δε μετά αστέρος οδοιπορούσι΄ δι ημάς γαρ εγεννήθη |: παιδίον νέον, ο προ αιώνων θεός. :|# παρουσιάζει και υπαινίσσεται ένα εξαίσιο ποιητικό (με όρους τέχνης) επίτευγμα, μα παράλληλα και κυρίως, ένα υπαρξιακό επίτευγμα (όταν, δηλαδή, η τέχνη αυτή θα έχει γίνει υπαρκτική κατάσταση), το οποίο παίρνει, από τη μια, τη μορφή σωτηριώδους οδοδείκτη (ας πούμε, πρόχειρα, για τους θεράποντες της ποιητικής τέχνης) που δεν γνωρίζει στεγανά, διχοτομήσεις και περιφραγμένους χώρους και, από την άλλη, ακριβώς για τους λόγους αυτούς, συναντά τις υπέροχες εκστατικές κραυγές παιδικότητας ενός Ρεμπώ που, διαστέλλοντας τις κόρες των ματιών του και υιοθετώντας στάση ακινησίας, επαναλαμβάνει σχεδόν πνιχτά από τη χαρά Noel sur la terre#, δείχνοντας να έχει υποψιασθεί βαθιά την απολλώνεια διονυσιακότητα του δωδεκαημέρου, αλλά και των προεόρτιων ημερών που διανύουμε (κατά τις οποίες, τύχη αγαθή, εκδίδεται το ανά χείρας περιοδικό κι αυτός είναι ο λόγος της μεταφραστικής επιλογής των συγκεκριμένων ύμνων), και τους τραγικούς (η σοφή εικονογραφία μας ιστορεί το θείο βρέφος μέσα σε φέρετρο-μνήμα…) τόνους μιας φωνής Τειρεσία, από τα πριν ηττημένης, υπόκωφης και στωικής μέσα από τα ερείπια της Ιστορίας, μυημένης στο ομηρικό βασίλειο των ίσκιων και υπομονετικής του γεγονότος του υπάρχειν εν κόσμω, που ακούει στο όνομα T.S.Eliot# και προφέρει ανθρώπινα Just the worst time of year for a journey ή this was all folly ή Birth or Death ? ή this Birth was hard and bitter agony for us, τότε είναι αυτονόητη ποιητική υποχρέωση να προσκληθούν στην κυψέλη κι άλλες φωνές, όσες πιο πολλές φωνές, όπως αυτή του Εφραίμ του Σύρου, ώστε το βούισμα να πυκνώνει, να γίνει ολοένα και πιο μεθυστικό, ολοένα και πιο αφόρητο, μέχρι ποιητικής λιποθυμίας. Ήκουσε γλώτταν ψαλμικώς, ήν ουκ έγνω, Εφραίμ, άνω καλούσαν, ο γλώσσαν Σύρος#. ΣΤΑΘΗΣ ΚΟΜΝΗΝΟΣ#

Καθώς των φύλλων απαράλλαχτη κι η φύτρα των ανθρώπων: Άλλα απ’ τα φύλλα ρίχνουν οι άνεμοι στο δάσος Κι άλλα πάλε το δάσος ξεπετά τ’ ολόχλωρο την άνοιξη. Παρόμοια και των θνητών η μια ξεπέταξε κι η άλλη γενιά πεθαίνει. (ΟΜ. ΙΛΙΑΔΑ,Ζ 146-149) Με τον «άλλο κόσμο» πρωτοσυναντηθήκαμε πάνω από τον ανοιχτό τάφο του παππού Δημήτρη, τότε που στο ωχροκόκκινο ανάχωμα έβλεπα ολόγυρα βουβούς συγγενείς να κοιτούν τον ανοιχτό λάκκο με ύφος περίλυπο και λιπόσαρκα κεράκια, μα εμένα απλά μου κινούσε την περιέργεια το σκηνικό που σήμερα με παραπέμπει σε ατμοσφαιρική ταινία του Ταρκόφσκι.. Ακολούθησε το φευγιό της γιαγιάς μου, από τη μεριά της μάνας μου, που μου’ λεγε τα παραμύθια, επιμένοντας ιδιαίτερα στην ιστορία του Ιωσήφ που τον ξεπούλησαν τ΄ αδέλφια του -αργότερα κατάλαβα γιατί- όμως τότε δε μ’ άφησαν να τη χαιρετήσω, παρά μόνο με ρώτησαν αν την αγαπούσα και με φυγάδευσαν μακριά, να μη δουν τα παιδικά μου μάτια το άψυχο κορμί. Στα παιχνίδια μου κήδευα τα έρημα πουλιά, που βρίσκαμε ψόφια στα οικόπεδα και τα περιέφερα με λιτανείες κι αυτοσχέδιες λαμπάδες-φωτιές προτού τα σκεπάσω με το χώμα. Πρωτοσπάραξα σα μου δηλητηρίασαν το γάτο μου, τον Πετεφρή, όταν ανήμπορη έβλεπα τα σωθικά του να κατακαίει το φαρμάκι, κάτω από μια καταιγιστική βροχή που δρόσιζε το κορμάκι του και ξέπλενε τα δικά μου δάκρυα. Αυτή ήταν η πρώτη μου συνάντηση με το «αναπόφευκτο», όταν για πρώτη φορά συνειδητοποίησα μπροστά του την παντελή μου αδυναμία . Καθώς μεγάλωνα κι ο νους ωρίμαζε, ο πόνος μου ξεχείλιζε τις μεγάλες Πέμπτες, όταν στο σχολείο με δραματοποιημένο λόγο ζούσα το μαρτύριο του Γολγοθά, μα στην καρδιά υπήρχε η ελπίδα της Κυριακής και της λαμπρής Ανάστασης του Θεανθρώπου. Έκτοτε μπήκα κι εγώ στο χορό μιας σειράς αποχαιρετισμών, άλλοτε βίαιων κι άλλοτε «φυσιολογικών», αναλογιζόμενη το πόσο μάταιο είναι να καταργείς από τη σκέψη κάτι τόσο σίγουρο και πόσο ανόητο να ζεις τη ζωή σα να μην υπάρχει το εφήμερο της παρουσίας σου. Στα παιδικά μου αναγνώσματα διάβαζα για τους βίους αγίων στα χρόνια των διωγμών και στον κινηματογράφο έβλεπα ταινίες που ο θάνατος ηρώων είχε ένα σκοπό, καθώς ξεπερνούσε τα όρια του ατομισμού και περιβαλλόταν το ένδυμα της θυσίας. Για πρώτη φορά άρχισα να φιλοσοφώ σκεπτόμενη πως το γεγονός του θανάτου μοιάζει με το σπόρο ενός καρπού που πέφτοντας στο χώμα σαπίζει για να βλαστήσει, ευεργετώντας τη φύση γύρω του, περιλαμβάνοντας κάθε ζώσα ύπαρξη. Το μυαλό προχώρησε βαθύτερα και αγκάλιασε την έννοια της Πατρίδας, της Οικογένειας, της Πίστης κι οδηγήθηκε ξανά και ξανά στην έννοια της θυσίας που ’φθανε μέχρι και την κατάλυση της ίδιας της ζωής, συμφιλιώνοντας το γεγονός με μια συνέχεια βαθύτερη της ύπαρξής μας, πέρα από τις επίγειες μέριμνες και τις προσωρινές απολαύσεις. Από τους εθνομάρτυρες και τους αγίους προσγειώθηκα στους καθημερινούς ήρωες της διπλανής μου πόρτας, ώσπου βρέθηκα κάποια μέρα κατ’ εντολή της μητέρας να ξεσκονίζω το ίδιο το κουστούμι του πατέρα, αφού η Απώλεια χτύπησε αδιάκριτα και τη δική μας πόρτα. Στο τέλος της εφηβείας μου ενηλικιώθηκα απότομα ξεκινώντας το δικό μου ταξίδι σ’ ένα κόσμο που η ζωή έπλεκε γαϊτανάκι με το θάνατο, από τα πιο μικρά κι ασήμαντα ως τα τρανότερα, μοναδικά και αναντικατάστατα, που βρίσκουν τη θέση τους στη μνήμη και σε κάνουν πλουσιότερο σε εμπειρία και δύναμη να επαναξιολογείς την κάθε σου μέρα, να μάθεις ν’ αγαπάς αληθινά και να συν-χωρείς με το διπλανό σου σ’ ένα κόσμο που σε φιλοξενεί στα δώματά του, ως την τελική σου αναχώρηση. { * } Η ΑΡΧΗ Η λεχώνα ήταν ήρεμη στο κρεβάτι. Προστατευμένη από την πεθερά της για το «κακό μάτι» και τις αρρώστιες που θα κουβαλούσαν τυχόν επισκέπτες, έπινε νερό με άνιθο, κατά πως συνήθιζαν στα μέρη της Καππαδοκίας οι γυναίκες μετά τη γέννα. Οι γονείς της ήρθαν σ’ ένα χωριό της Θεσσαλίας με το διωγμό του 1922. Άφησαν τα υπόσκαφα σπίτια τους, τις κατακόμβες με τις σήραγγες επικοινωνίας, που σε δύσκολους καιρούς τους έσωζαν από τους ληστές, και πήραν το δρόμο της προσφυγιάς, γιατί τα δεινά από τους Τούρκους πύκνωναν μέρα με τη μέρα. Για πρώτη φορά άδειαζαν ελληνόφωνα χωριά που κατοικήθηκαν από την εποχή του Μ. Αλεξάνδρου. Στην Ελλάδα, ο τόπος που τους υποδέχθηκε ήταν σκληρός και άγνωστος. Το χώμα ήταν αφιλόξενο και το νερό στους βάλτους έφερνε το θάνατο. Οι ντόπιοι τους εχθρεύονταν, «τους στένεψε ο χώρος» γκρίνιαζαν και λοξοκοιτούσαν τους «τουρκόσπορους». Αν δεν είχαν την πίστη τους στο Θεό, θα ομολογούσαν με τα χρόνια οι πρόσφυγες, δε θα άντεχαν τη σκληροκαρδία της Πατρίδας. Αφού υπέμειναν το ρατσισμό των ντόπιων, εγκαταστάθηκαν σ’ ένα χωριό της περιοχής Φαρσάλων, γιατί τους θύμιζε την πατρίδα που μεγάλωσαν. Ρίζωσαν και με τα χρόνια πρόκοψαν κι αύξησαν τους κλήρους τους. Θα έκλεινε παραπάνω από μισός αιώνας, για να ταξιδέψουν τα εγγόνια τους -ως τουρίστες πια- στα βάθη της Τουρκίας και μ’ οδηγό τις αναμνήσεις των γεροντότερων να ψάξουν και να ψαύσουν τους τοίχους των πατρικών τους, ν’ αφουγκραστούν την ιστορία τους, να προσκυνήσουν τις ερημωμένες εκκλησιές, να κλίνουν γόνυ στους ξεχερσωμένους τάφους, στα σχολεία και στους αγρούς τους. Πολλοί επέστρεφαν μ’ ένα σακούλι χώμα που το παρέδιδαν στα χέρια των πρώην κατατρεγμένων ως τον πολυτιμότερο θησαυρό που απέσπασαν ή το έριχναν στους τάφους των κεκοιμημένων, ν’ αναπαυτούν και να ησυχάσουν οι ψυχούλες τους, γιατί το τάμα τους εκπληρώθηκε. Η γυναίκα ρίγησε καθώς το μωρό σάλεψε στην κούνια και πήρε να κλαψουρίζει αποζητώντας τη μάνα του. Στις οκτώ ημέρες θα ’παιρνε το όνομα της αδελφής του Μ. Βασιλείου, μοναχής με τέλος οσιακό, από οικογένεια που ανέδειξε πολλούς και μεγάλους αγίους. Πρώτο και καλύτερο τον παραπάνω Ιεράρχη, που σφράγισε τον αιώνα του, κατά το λόγο του άλλου μεγάλου συντοπίτη και φίλου αδελφικού, του αγίου Γρηγορίου. Η λεχώνα πήρε στον κόρφο της την κόρη και κοίταξε τα ματάκια της, που θα ’παιρναν το χρώμα της ελιάς. Ήταν το πρώτο της παιδί. Η ζωή συνεχιζόταν ρίχνοντας πέτρα λησμονιάς στον αδυσώπητο πόνο. Τρυφερά ακούμπησε το μάγουλό της στο μελαχρινό κεφαλάκι κι άρχισε το νανούρισμα: Κοιμέθ’ αρνί μ, κοιμέθ’ πουλί μ Και παρ της αυ(γ)ής τον ύπνον, Εσύ ακόμα θα τρανύτς, Είσαι πολλά μικρίκον. ............................................................... Μικρόν, μικρόν, μικρίτσικο Μικρόν μαργαριτάριν Εσύ είσαι ο πόθοσι μ, Εσύ είσαι και το θάρρι μ. ................................................................ { * } ΜΑΚΡΙΝΑ Ο καιρός πλησίαζε. Αυτή η ευλογημένη και τόσο καταραμένη -στιγμές- διαίσθηση μας προειδοποιούσε, μας μάγκωνε την καρδιά και δε μας άφηνε να κοιμηθούμε... Μυρίζαμε σαν τα σκυλιά στον αέρα την συμφορά που πλησίαζε, αλλά συνεννοημένες μέσα σε μια ένοχη σιωπή, καμιά δεν ομολογούσε το φόβο της. Βαθειά ριζωμένα όντα στη ζωή, εράσμια της επίγειας χαράς την καταβροχθίζαμε, -ξαρμάτωτες άραγε;- σ’ αυτό που θα ερχόταν. Μέσα στο χειμώνα, σ’ ένα συνοικιακό κατάστημα «Δωδώνη», κάπου στη Βουλιαγμένη, τρώγαμε ατάραχες το παγωτό μας τρεις γυναίκες, όταν κάποια από μας ήδη είχε σφραγισθεί στο μέτωπο με ημερομηνία λήξης. Στα μπολ χρωμάτιζε τα κουταλάκια μας το διαφορετικό χρώμα από τις γεύσεις του παγωτού ανάκατο με τις μύχιες σκέψεις μας. Όταν γυρίσαμε εκείνο το βράδυ για ύπνο, στο κομοδίνο μου είχες αφήσει ένα μικρό μπλε πουγκί - του αποχαιρετισμού- μ’ ένα ασημένιο παντατίφ. Νύχτα ήταν και τότε.. του πρώτου μας αντίο, όταν το φορτηγό σταθμευμένο στη γωνία θ’ αναχωρούσε σε λίγο για την πρωτεύουσα. Στο δρόμο επικρατούσε η ησυχία των μεταμεσονύχτιων ωρών, τότε που η ύπνος, βαθύς και απόλυτος, εναγκαλίζεται τ’ ανθρώπινα σώματα. Είχατε φορτώσει έπιπλα και συσκευές και δραπετεύατε κρυφά από τοκογλύφους και τράπεζες για την Αθήνα. Είχε προηγηθεί το μάζεμα της προίκας σου στο απέναντι διαμέρισμα της πεθεράς σου. Νόμιζα θα σπάσει το πάτωμα και θα βρεθούμε προσγειωμένες στον κάτω όροφο. Τόσο βάρος είχαμε στοιβάξει σ’ ένα δωμάτιο ως το ταβάνι. Κατά καιρούς θα μας επισκεπτόσουν κρυφά, πότε στην πόλη μας κ πότε στο χωριό, πάντα στις αρχές με το φόβο ενός κυνηγημένου. Αυτός ο φόβος θα γινόταν ο δεύτερός σου εαυτός και θα στοίχειωνε τα όνειρά σου για το αύριο. Σε φίλησα και σου υποσχέθηκα να μη χαθούμε. Είχε βρεθεί φιλόξενο σπίτι όπου θα σας στέγαζε δωρεάν. Το φορτηγό χάθηκε μέσα στην νύχτα κι εγώ απόμεινα μαρμαρωμένη στο πεζοδρόμιο να σκέφτομαι χαράματα, τι σενάριο θα σκαρφιζόταν η ζωή για την καθεμιά μας. { * } Το καβαλέτο ήταν στημένο σε κάποια γωνιά του σαλονιού. Το ξύλο είχε δεχθεί την κατάλληλη επεξεργασία και είχε ντυθεί τα στρώματα από φύλλο χρυσού. Οι εικόνες προορίζονταν για το τέμπλο του ναού του αγίου Κων/νου και Ελένης στο χωριό. Το πινέλο βουτηγμένο στο αυγόξυδο έδινε στιλπνότητα στα πρόσωπα των αγίων. Η παραγγελία ήταν μεγάλη και χρονοβόρα και εσύ είχες αντίπαλο το χρόνο. Ποιος θα ’βγαινε νικητής; Εκείνος... είχε φύγει άφοβος, ήσυχος με την συνείδησή του, για την άλλη ζωή. Σκληρός αλλά και αποφασισμένος, όπως πάντα, σε όλα του. Παλιότερα είχε φυτέψει ένα φοίνικα -δώρο ευγνωμοσύνης- στον αυλόγυρο ενός μοναστηριού. Άθελα του άφησε ένα μνημείο νίκης απέναντι στο θάνατο. Στα βιβλία των σχεδίων σου ήταν αραδιασμένες ολόκληρες σειρές μαρτύρων με κλαδιά φοινικιάς στα χέρια τους, σύμβολα νίκης και δόξας.. Τώρα το χέρι σου σταθερά άπλωνε τις ώχρες στα σαρκώματα του προσώπου, ενώ η σιένα έδενε όμορφα με το μαύρο στους κυματιστούς πλοκάμους των μαλλιών, κάτω από το φωτοστέφανο. Όλη η σύνθεση ήταν ντυμένη με μια υπερβατική μουσική που έθελγε την ψυχή του θεατή. Με προσοχή έπρεπε ν’ αποδώσεις κυρίως την έκφραση των ματιών. Όλοι, όσοι προσεύχονταν, στο πρόσωπο του κάθε αγίου πρωτοστύλωναν το βλέμμα τους. Οι οφθαλμοί στην αγιογραφία πρέπει πάντα να αποδίδουν τη θέαση των «μεγάλων». Θα ήταν άστοχο να τους προσδώσεις τη δική σου αγωνία, τη μελαγχολία, ακόμη και την αγριάδα που ’χει στιγμές η ψυχή στην αναμέτρηση με το αναπόφευκτο. Ζωγράφισες τις ίριδες των ματιών και έφτιαξες τις κόρες στο σχήμα της ελιάς με χρώμα μαύρο. Πρόσθεσες τις αυγές και άφησες το πινέλο από τα χέρια σου. Το συγκεκριμένο πρόσωπο του αγίου θα κοιτούσε κατευθείαν τα μάτια του προσκυνητή. Έκλεισες τα δικά σου κουρασμένη. Πόσο δύσκολος ο σταυρός σου Κύριε; -Μαμά ζωγράφισέ μου κάτι για το σχολείο, είπε η Κυρία να της πάμε οπωσδήποτε μια ζωγραφιά! Η κόρη σου επίμονα σου τραβούσε το χέρι πάνω στο δικό της μπλοκ με τις ζωγραφιές. Απρόθυμα υπάκουσες και βιαστικά τράβηξες στο χαρτί με το παιδικό μολύβι το κτίριο και τις ράγες ενός σιδηροδρομικού σταθμού. Πάνω τους σχεδίασες ένα τραίνο που ’φευγε, σέρνοντας πίσω μια σειρά βαγόνια φορτωμένα τη ζωή σου.. { * } Πιασμένη και εγώ στο χορό των προγόνων σου, εκείνον τον κυκλικό, που με τρόπο τελετουργικό και αρχαιοπρεπή παρίστανε την κάθοδο της θεάς Δήμητρας στον Άδη, για ν’ ανασύρει την κόρη της Περσεφόνη στους ζωντανούς, έτσι σε ανασταίνω στον κόσμο των επίγειων πλασμάτων. Ήταν Διακαινήσιμος, γιορτινή εβδομάδα μετά το Πάσχα. Ο πόνος ξέσκιζε τα σωθικά της μάνας σου, μαθημένη όμως από τα μικράτα της τον έκρυβε κι έκανε υπομονή για χάρη του άντρα της και των εγγονών της. Οι γυναίκες στο σόι της είχαν διδαχθεί να βάζουν πάντα σε δεύτερη μοίρα τον εαυτό τους και να κάνουν υπακοή μόνο στο λόγο των αντρών. Αυτό έγινε με τα χρόνια δεύτερη φύση τους και τα συναισθήματα παραχώνονταν βαθειά στην ψυχή τους. Η αγάπη έβρισκε δρόμους να βγει μέσα από το απόλυτο δόσιμο του εαυτού τους, τη θυσία και την ατελείωτη υπομονή σε κάθε δοκιμασία. Το είχες πετύχει το στοίχημα! Είχαμε επιστρέψει στο σπίτι σου, αφού προσκυνήσαμε τα έργα σου στο Ναό, που είχαν ολοκληρωθεί και τοποθετηθεί στο τέμπλο του. Νίκησες το χρόνο αλλά πέτυχες και τον στόχο της συγκεκριμένης τέχνης: Οι εικόνες σου τίποτα δε πρόδιδαν από την εσωτερική σου μάχη με το θάνατο. Στέκονταν ήρεμες, κατανυκτικές, φωτισμένες από το ιλαρό φως των καντηλιών, σ’ ένα κόσμο υπερβατικό, αποπνέοντας μια εσωτερικότητα καθηλωτική, έτοιμες να δεχθούν τις παρακλήσεις των προσευχομένων. Καθώς σ’ έβλεπα ξαπλωμένη, να μετράς τις ανάσες σου, σκέφτηκα πως τα έργα σου θα παρέμεναν αιώνιοι πρεσβευτές του δικού σου περάσματος πάνω στη γη.... Δεν σε ξαναείδα. Μετά από λίγο καιρό διάβηκες οριστικά το κατώφλι της άλλης ζωής στο κρεβάτι ενός νοσοκομείου.. Λένε πως ο τελευταίος ασπασμός ανοίγει μυστικά το δρόμο για την επίσκεψη της παράκλησης, της παρηγορίας.. Ένα παρατεταμένο χειροκρότημα μιας λαοθάλασσας σε συνόδευσε, όταν σε μετέφεραν στον τόπο, που θα αναπαυόταν το κορμί σου ως την τελική του Ανάσταση. Ήσουν η ηρωίδα ενός σύγχρονου δράματος στα μάτια τόσων θεατών. Όμως στην ενδόμυχη ανάγκη μου για λύτρωση, ήρθε η ελπίδα και σε ζωγράφισε αυθόρμητα: Στο πλάι σου, λέει, στεκόταν ευτυχισμένος ο άντρας σου. Σου άπλωνε το χέρι του και σε υποδεχόταν στον κόσμο που ελαφροπατώντας είχες μόλις διαβεί. Φορούσες ένα κατάλευκο φουστάνι και τα σκούρα σου μαλλιά πλαισίωναν το λαμπερό σου πρόσωπο. Ευφροσύνη απέραντη σε κατέκλυζε και ήσουν λουσμένη στο φως. Οικεία πρόσωπα, φευγάτα από καιρό, σου χαμογελούσαν και σε καλωσόριζαν στα μετόχια του ουρανού. Δεν υπήρχε πόνος, φθορά, αγωνία, λύπη. Πίσω σου όλα φάνταζαν μακρινά, λες και αμέτρητοι αιώνες είχαν αποξενώσει τα γεγονότα, που στον ανθρώπινο νου μετρούσαν κάποια γήινα εικοσιτετράωρα. Αυτή τελικά ήταν η πατρίδα των σωσμένων ψυχών, ο Παράδεισος, η Βασιλεία του Θεού, για όλους τους «μακάριους» που ζύμωσαν τον εαυτό τους στον πόνο; Δεν ήθελες να γυρίσεις πίσω! Εδώ ήταν ο τελικός σου προορισμός! Από τούτο τον κόσμο της χαράς, που η πρόγευσή του θα αυξανόταν ως την οριστική Δόξα, θα προσευχόσουν για τα παιδιά σου και για όσους σε επικαλούνταν. Ήσουν σίγουρη πως εκείνα θα ’βρισκαν τη δύναμη να ορθοποδήσουν και να συνεχίσουν τον επίγειο δρόμο τους. Ευτυχισμένη κοίταξες τον άντρα σου και αφού του έτεινες το χέρι, μαζί προχωρήσατε προς το Φως. (ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ ΣΟΥ...)

Η επιθετική εφόρμηση τής ζωής σε μια μόνο σωματική διαπίστωση μπορεί να οδηγήσει :«Είναι όλα τόσο ζωντανά που δεν αντέχονται !»#. Τόσο ζωντανά που μάς πεθαίνουν. Μοιρασμένος μεταξύ εκπνοής και εισπνοής,ιδού ! ο καθοδηγητής στο Αδύνατο, μόνιμος κάτοικος τής ανάσας μας. Θάνατος, ο οξύηχος επισκέπτης, «με σημαίες και με ταμπούρλα». Ο εισερχόμενος προς συνάντηση ως Διόνυσος Ωμηστής, προσφέροντας ακατέργαστη βακχεία. Θάνατος, ο αεί καταληψίας του ώμου μου, ο πιο κολλητός πάνω μου κι απ’ τό πετσί μου. Η πιο ζεστή ανάσα στο στόμα μου. Ο οινοχόος στις πλάγιες νύχτες μου. Ο παρακοιμώμενος στις φωτολάγνες καταδύσεις μου. Ο λυτρωτής απ’ την αυτάρκεια των παιδικών μου παιχνιδιών, καθότι τα μετατόπιζε, τα ρηγμάτωνε, τα επισημοποιούσε. Μιλώντας για το Θάνατο, μιλώ για τον κλειδοκράτορα τής επικράτειας τής εφηβείας ή, ακόμη, και με απαιτητικότερους εντοπισμούς, για τον συμπαίκτη στο κρυφτό της παιδικής μου ηλικίας. Μιλώ για κάποιον κατάδικο μου. Μιλώ για μένα τον ίδιο. Αναγκαστικά αυτοβιογραφούμαι. Μιλώ τρυφερά και απολαυστικά για τον επιστήθιο φίλο μου. Τον λατρευτικό, νυχθημερόν, προστάτη μου. Τον αεί κυκλικό βηματοδότη μου. Τον αχώριστο συνοδοιπόρο, συνομιλητή και συμπαίκτη μου (συμμαρτυρεί ιπποτικά γι αυτό ο Dürer και σκακιστικά ο Bergmann). Αληθινά, για το οικειότατό μου Πρόσωπο. Η αληθινή, βιωματική σχέση εκφέρεται, συνήθως, με ορισμούς. Προχωρώ με τόλμη στο βάραθρό τους : Θάνατος, ο αμερόληπτος έλεγχος διαβατηρίων, πρωτίστως ενθαδικά, για κάθε εκδήλωση και κίνηση της ζωής. Κάτι σαν πασπαρτού διαπιστευτήριο και διεθνώς αναγνωρισμένος τίτλος σπουδών ή απόδειξη ολυμπιακής αθληφορίας και πρωταθλητισμού. Ο απόλυτος σύζυγος κάθε φιλόδοξης γαμικής συνάφειας με το υπαρκτό. Ο ταχυδακτυλουργός της απέκδυσης για να ενδυθείς το Όλον. Ο δεξιοτέχνης ελκυστής τού μέλλοντος στο τώρα. Ο παροντιστής όλου του χρόνου. Ο επιδέξιος καλλιεργητής σφριγηλού ενεστώτα. Του μόνου υπαρκτικά ενδιαφέροντος και ιδρυτικά θεμελιώδους χρόνου. Του μόνου χρόνου που συμβασιλεύει με το αιέν, φορώντας την διπλής όψεως αλουργίδα του. Ο σπονδοφόρος και βαϊοφόρος στην καθηγουμένη Στιγμή. Προϋπόθεση κίνησης. Προαγωγός ζωηφορίας. Διαμορφωτής σφρίγους. Εκγυμναστής αναλογιών. Αποτμητής λιπώδους βαρύτητας και μικροαστικών, ψυχικά, τακτοποιήσεων και υπαρκτικού δημοσιοϋπαλληλισμού. Γενεσιουργός, σωτηριωδώς, επικινδύνων κρίσεων. Εκτροπέας κάθε κατασφαλισμένης και επαναπαυμένης, υπνωτικά και διακοσμητικά, αυτονομίας και υβριστικής αυτάρκειας. Εκκαθαριστής κάθε ανώριμης μασκοφορίας και μασκοφόρος μυητικών υπονοουμένων. Ζωφόρος αναπάντεχων και απροσδόκητων μεταμορφώσεων. Ο περιτέμνων, με το μαχαίρι τού αμιγούς ρεαλισμού και της μυώδους αλήθειας, κάθε ψευδαισθητική ευδαιμονία. Τον μυρίζω, διακρατητή και γονιμοποιό, στην κάθε αρχή του ραντεβού, στους ερωτικούς χυμούς, στον απόπλου κάθε ταξιδιού, στο νανούρισμα της μάνας, σε κάθε χορό εγκαινίων, πίσω από την πλάτη μου και βαθυχαίτη γερμένο στο ώμο μου, στην πρώτη συνάντηση μαζί Της και στην επερχόμενη νυχτερινή λεηλασία του έρωτα, έως η Αυγή να διαρρήξει με θανατερό φως ό,τι εκείνος, ο Θάνατος, με ολόλαμπρο σκοτάδι ύφαινε και ψηφιδογραφούσε ολόκληρη Νύχτα. Τέλος, στο διαρκές Ω μέγα όλων των αρχών, εκκινήσεων, ιδρυτικών συνουσιών και μεθυσμένων αλαλαγμών. Καλλιτεχνικά, θα τον απεικόνιζα λεκτικά (δια της Ποιήσεως) ή εικαστικά (δια των πλαστικών Τεχνών) ως αρχαϊκό κούρο ή πολυκλείτειο δορυφόρο και θα ποδοπατούσα αποφασιστικά, τις εύκολες ή ας πω καλύτερα τεμπέλικες και πρόχειρες, απεικονίσεις και διαχειρισμούς του, που καταδέχθηκε κατά παρέκκλιση η Τέχνη και κατά κανόνα οι «πνευματικές» παραδόσεις, εννοώ οι θρησκευτικές κυρίως, να κάνουν στη διαχρονική πορεία τους μέσα στην Ιστορία. Εννοώ εκείνη τη Gerede, την αερολογία τής αναυθεντικότητας κατά Heidegger, του ρυτιδιασμένου, γερασμένου τέρατος, της ασχήμιας, της βρωμιάς, της αποσύνθεσης, της σαπρίας, της αποφοράς, κυρίως της νεκροκεφαλής, των γυμνών οστέων, του σκελετού. Οι υπεύθυνοι, οι αληθινοί αχθοφόροι της ύπαρξης, πάντα θα αναγνωρίζουν : «Ο Χάρος έκατσε ψηλά και τραγουδεί πανώρια, λέει τραγούδια τση χαράς και περισσοκαυκάται»# Ως ποιητής, κομίζω μιαν ιδιότυπη αίσθηση τού ολότελα συγκεκριμένου, που ή ίδια η Ποίηση κατέχει, ολωσδιόλου πρόδηλη και απτή ουσιαστικά στο χώρο της, η οποία, όμως, δεν τυγχάνει, σχεδόν ποτέ, ακροάσεως στα χλιδάτα γραφεία των δεσμίων του φυσικού κόσμου. Η αίσθησή μου, λοιπόν, είναι πως ζούμε μέσα σε δυο κύκλους που περιέχονται μέσα σε έναν άλλο Μεγάλο Κύκλο. Και οι τρεις αυτοί κύκλοι είναι η Ζωή, που εντός της ζούμε τη ζωή και το θάνατό μας. Ως εκ τούτου, οι κάλβειες ιερατικές ριπές βρίσκουν κέντρο : «ο ήλιος κυκλοδίωκτος, ως αράχνη, μ’εδίπλωνε και μέ Φως και με θάνατον ακαταπαύστως»# ΣΧΗΜΑ. Ζ = Ενιαίον, Είναι, Ζωή, Αυτό θ= Θάνατος ζ= ζωή = Απειρία σημείων Σ = Συνουσία Þ Ü = κατεύθυνση οφθαλμών των εγγεγραμμένων κύκλων «Κίνηση προς κάθε κατεύθυνση περιστροφικά Ζούμε, μέσα σε δύο# εγγεγραμμένους, εφαπτόμενους και τεμνόμενους εν ταυτώ κύκλους που είναι εντός ενός Άλλου, περιέχοντος αυτούς, Κύκλου, στον οποίο μπορεί να εφάπτονται, αλλά ποτέ δεν τέμνουν. Αποκαλώ αυτόν τον άρρητο Μέγα Κύκλο, Ενιαίο του Είναι, Είναι, Ζωή, Εκείνο (id), Αυτό (Es), Ανοιχτό. Θεωρώ πως όλα είναι ζωντανά στο αγκάλιασμά του. Όλα είναι στην «παλάμη» του. Κι ο θάνατος είναι ολοζώντανος. Και η ζωή ολόνεκρη. Και αντιστρόφως. Συνουσιακά. Πολεμικώς γενεσιουργικά. Το ον είναι μόνον εν αυτώ. Σε ατελεύτητο τώρα. «Κι η χτίσις έγινε ναός που ολούθε λαμπυρίζει»#. Έτσι ο Μέγας Κύκλος. Οι δύο μικροί εγγεγραμμένοι κύκλοι είναι καταστάσεις που υπηρετούν την παροντικότητα, το συνεχές και αέναο και την απόλυτη ζωική κίνηση του Μεγάλου Κύκλου. דחא םוי רקב יהיו ברע יהיו «και εγένετο εσπέρα και εγένετο πρωί, ημέρα μία»#, κατά την τάξη του ημερονυκτίου της Γενέσεως που εκκινεί από την…εσπέρα, λες και «αντέγραφε» τα τέσσερα Κουαρτέτα του Έλιοτ και λάτρευε την ηχηρή μπωντλερική Νύχτα... Ονομάζω ζωή (με ζήτα μικρό) και θάνατο τους δύο μικρούς κύκλους. Και Ζωή (με κεφαλαίο) τον Μέγα Κύκλο που τους περιέχει. Τα σημεία τομής και επαφής των δύο κύκλων είναι άπειρα και τον χώρο που καλύπτουν τα τόξα τους τον αποκαλώ Συνουσία. Η κίνησή τους γίνεται περιστροφικά και προς κάθε κατεύθυνση. Και, τέλος, οι «οφθαλμοί» των δύο κύκλων, της ζωής και του θανάτου, κοιτούν πάντα αλλήλους. Η γλώσσα εικονοποιεί ; Η Ποίηση το ξέρει από καταβολής της. Ιδού : Το ελληνικό γράμμα Θήτα του Θανάτου προσφέρει μιαν γλωσσολογικά/φθογγολογικά γεωμετρική ενίσχυση, μιλώ παιγνιωδώς και ολότελα σοβαρά, στα παραπάνω. Δύο ημικύκλια που εγγράφονται, εμπεριέχονται σ’ έναν τέλειο κύκλο. Θ . Αλλά ιδού και η αντίδοση των ιδιωμάτων : δύο καταιγιστικά α (άλφα, άλεφ) στη λέξη θάνατος και το μεγαλεπήβολο ω μέγα στη λέξη ζωή. “In my beginning is my end”, λέει ο Eliot στα τέσσερα Κουαρτέτα, ”In my end is my beginning”#. Και προσοχή: εκείνο το όμικρον στο τέλος της λέξεως, που μοιάζει επικούρειο στην απόπειρά του να ζήσει μέσα στη λέξη όσο διακριτικότερα γίνεται, εφαρμόζοντας το «λάθε βιώσας» και που, θαυμαστά, το συναντούμε στις ευρωπαϊκές αποδόσεις της λέξης, Morte, Tod, Mort, ή στο ημικυκλικό U της λέξεως Μuerte, ακόμη και στο σφαιρικό και περιστροφικό و της αραβικής موت (θάνατος) ή στο ολοτελώς κύκλιο ܘτης συριακής ܡܘܬܐ (θάνατος), δεν μοιάζει να συνωμοτεί κύκλια, υποστηρίζοντας την παραπάνω γεωμετρική εξεικόνιση ; Η άμουση στάση των λογής βολεμένων απαρέσκει τέτοιες αρμονικές. Με το άσπρο-μαύρο, ξεμπερδεύει άκοπα κανείς από το Πολύτροπον. Οι διαχωριστικές γραμμές εξασφαλίζουν ένα είδος φυγής, «Flucht vor ihm»# : Από εκεί ο Θάνατος, από εδώ η ζωή. Ω, μα εμείς καιγόμαστε να ζήσουμε.Γίνεται ζωντανός ο θάνατος ; Αφορά ολοζώντανα την αγωνία και τη δίψα μας ; Γεμίζει ζωτικά την ξαγρύπνια μας ; Ουσιωδώς είμαστε οι οδυσσείς του Νοήματος, οι σαρκοβόροι μεταφραστές των γεγονότων σε Νόημα, και γι αυτό τα απαιτούμε όλα. Και γι αυτό, παίζουμε με όλα. Η φιλοσοφία τί λέει για όλα αυτά ; Ω, η πειθήνια φιλοσοφία, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, δεν ενστερνίστηκε ούτε τα εφαπτόμενα σημεία, ούτε τα τεμνόμενα αυτών των κύκλων, ούτε, περισσότερο, πως οι κύκλοι αυτοί εγγράφονται, εμπεριέχονται. Άρθρωσε λόγο, κυρίως, διαιρετικό και αποξενωτικό. Συνταυτίστηκε με τη θεολογία. Η πλατωνική «μελέτη θανάτου» είναι ένα πνευματικό «γκάζι» για να αφήσουμε οριστικά πίσω μας μια κυριαρχική πραγματικότητα της Ζωής : το Σώμα. Τολμώ να προσάψω την κατηγορία της ύβρεως. Παράλληλα, όμως, υπενθυμίζω την πλατωνική αντίληψη, πως ο θάνατος συνιστά μέσον για τη γνώση της αλήθειας. Προσθέτω : αναντικατάστατο. Αποποιούμαι, όμως, κάθε θέαση που τον αντικρίζει ως μιας χρήσεως αναλώσιμο υλικό και μάλιστα καταργώντας την ιερή οντότητα του σώματος. Συνταυτίζομαι απολύτως με τον Αρτώ, όταν λέει πως «υπάρχει πνεύμα στη σάρκα, ένα πνεύμα γοργό σαν αστραπή». Στέκομαι στον Επίκουρο. Για να πλήξω το Das Man#, την αποποίηση, δηλαδή, της προσωπικής διακινδύνευσης έναντι της Ζωής, που στήνει την αιώρα της στο νου μας, ώστε να ξεμπερδέψει με την Ομορφιά και τους κοπτήρες της, θυμιάζοντας το υπόδειγμα ταχυφαγίας που έστησε ο 20ος αιώνας. Η γνωστή επικούρεια καισαρική τομή, μεταξύ υποκειμένου και ζωής και υποκειμένου και θανάτου, είναι ακραιφνώς παιδαριώδης και, ως εκ τούτου, ανίκανη να κάνει υψηλών προδιαγραφών παιχνίδι με το άκρας εμπειρικής συνθετότητας Παίγνιον που έχει συστήσει η Ζωή. Η Ζωή ως αδιάσπαστο Ενιαίο, η Ζωή ως θάνατος και ζωή, «Könnten wir sein ohne sie [die Toten] ?»#, αναρωτιέται δυναμικά και πάλι η Ποίηση ή «Άοσμος κι όμως πιάνεται / όπως ανθός από τα ρουθούνια / ο θάνατος»#, παίρνοντας απ’ το χέρι την απείθαρχη φιλοσοφία, που αξίως δηλώνει «Das Sein zum Ende…gehört wesenhaft zur Geworfenheit des Daseins»#. Ο Επίκουρος δεν τα υπολήπτεται αυτά και χωρίζει το ΕΝΙΑΙΟ επιπόλαια παιγνιωδώς και με αβαθή ευθυμία, στερώντας, ολωσδιόλου αντιρεαλιστικά, από το υποκείμενο την όντως απολαυστική εμβίωση αμφοτέρων των καταστάσεων. Ωστόσο, αν ελαφρά ρίξουμε τον προβολέα της Μνήμης στη δημοτική μας ποίηση, φερ’ειπείν, βλέπουμε πως απολύτως ΦΥΣΙΚΑ, δεν παραδέχονται, ούτε αναγνωρίζουν τέτοιους περιορισμούς και στενότητες. Το υποκείμενο είναι παρόν και στις δύο καταστάσεις υπακούοντας αφεύκτως στο Ενιαίο του Είναι. «…φκιάστε μ’ ωριό κιβούρι… και στη δεξιά μου τη μεριά ν’αφήστε παραθύρι, να μπαίνει ο ήλιος το πρωί και το δροσό το βράδυ, να μπαινοβγαίνουν τα πουλιά, της άνοιξης τ’αηδόνια, και να περνούν οι γέμορφες, να με καλημεράνε»#. Το ίδιο και αν στρέψουμε ευλαβικά το βλέμμα στο Ντουίνο : «Aber Lebendige machen alle den Fehler, daß sie zu stark unterscheiden. Engel wüßten oft nicht, ob sie unter Lebenden gehn oder Toten»#. Ο Επίκουρος -αναμενόμενος και ανεπιτυχής παρηγορητής. Τεμαχιστής του ΕΝΙΑΙΟΥ, όπως όλες οι θρησκευτικές παραδόσεις. Η ζωή όμως κινείται αλλιώς : πάντα στα άκρα σχοινοβατώντας στο μέσον. Έτσι, δηλώνω με εφηβικό πάθος, πως κάνουμε τον θάνατο «Und das Totsein ist mühsam und voller Nachholn…»# , πως ο Θάνατος συνιστά Πράξη και μάλιστα στη θήρα της Ζωής, Πράξη Ποιητική.Δεν ομιλούμε θεωρητικά γι αυτόν, ούτε τον αντιμετωπίζουμε, με μια χρονική μετάθεσή του, ως ένα μελλοντικό γεγονός, όπως, ακαλαίσθητα και απωθητικά, έπραττε ο Ιβάν Ίλιτς του Τολστόη, για τον οποίον γράφτηκε μια από τις εξοχότερες, κατά τη γνώμη μου, φράσεις της οντολογίας του κοινότοπου, της οντολογίας του υπαρκτικού μικροαστισμού : «прошедшая история жизни ивана ильича была самая простая и обыκновенная и самая ужасная»#. Προσπαθούμε να πεθάνουμε. Το κατορθώνουμε αυτό, δεν παρέχεται ευκόλως και δωρεάν, ακόπως, υπό την έννοια ότι θέλουμε να τεντώσουμε Ζωή μέχρι τα έσχατα όριά μας, μέχρι να τεντωθούμε και να «σπάσει»…Καθίσταμαι ο εαυτός μου μόνον εν όψει του θανάτου μου. Ο Θάνατος μάς εντάσσει στον εαυτό μας. Όπως ακριβώς λέει ο ποιητής των καυτών ροκ βραδιών του ’60 «Τhe nights we tried to die»# ,ή ο κατά αντανάκλασή του, επιτυχέστατος στιχουργός «and our love become a funeral pyre»# .Ο Χάιντεγκερ σημειώνει«Im Sein zum Tode verhält sich das Dasein zu ihm selbst als einem ausgezeichneten Seinkönnen»#. Ο θάνατος αξίζει να προκαλεί το ενδιαφέρον ως μπαγκέτα μαεστρική της Ζωής. Με χαρακτήρα μάλιστα επενέργειας ανα στιγμήν και μόνο. Για να τινάζει αίμα και παλμό η ζωή. Αλλιώς είναι ανούσια κάθε ενασχόληση μαζί του, αν δεν αποφασίσουμε να το πάρουμε απόφαση, πως ιστάμεθα δια παντός ενώπιον του θανάτου, πως ο θάνατος είναι προ-κείμενος, «ein Bevorstand»# κατά Χάϊντεγκερ. Ο Θάνατος, λειτουργεί όπως η Αλήθεια#. Κρύβεται. Όπως ακριβώς και η ζωή. Η Ποίηση αυτή την κρυπτική διάθεση της ζωής ξεσκεπάζει. Τελούμε υπό τον ορίζοντας της Κρυπτότητας του Κοσμικού φαινομένου. Αρμονία αφανής. Με άλλα λόγια, τα όντα Κρύβονται διότι επιθυμούν την προσωπική εμπειρία και μετοχή τού θεωρούντος αυτά. Ζούμε σ’έναν προσωπικό κόσμο που κρύβεται. Συνεπώς, επιζητείται η ανάδυσή του από την κρυπτότητα και η «ενεργοποίησή» του, η εργαλειακή χρήση του, ώστε να προκύψει μείζων Αυθεντικότης. ΣΤΑΘΗΣ ΚΟΜΝΗΝΟΣ (αποσπάσματα της εισηγησεως μου στο Dasein,31-5-2011, με θεμα : "Λόγος περί θανάτου, Θρησκεία, Τεχνη και επιστήμη μπροστά στο μεγάλο ερώτημα")